<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="hi">
	<id>https://bharatdiscovery.org/w/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE</id>
	<title>Bharatkosh - सदस्य द्वारा योगदान [hi]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://bharatdiscovery.org/w/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE"/>
	<updated>2026-06-21T19:49:12Z</updated>
	<subtitle>सदस्य द्वारा योगदान</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.41.1</generator>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:Calendar-Feb-Fri&amp;diff=636062</id>
		<title>साँचा:Calendar-Feb-Fri</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:Calendar-Feb-Fri&amp;diff=636062"/>
		<updated>2019-02-04T01:09:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;lt;noinclude&amp;gt;&lt;br /&gt;
==उदाहरण==&lt;br /&gt;
&amp;lt;pre&amp;gt;{{Calendar-Feb-Fri&lt;br /&gt;
| राष्ट्रीय शाके =&lt;br /&gt;
| विक्रम संवत = &lt;br /&gt;
| अंग्रेज़ी =  &lt;br /&gt;
| इस्लामी हिजरी =  &lt;br /&gt;
| बंगला संवत = &lt;br /&gt;
| शुक्र1 =  &lt;br /&gt;
| शनि1 =  &lt;br /&gt;
| रवि2 =&lt;br /&gt;
| सोम2 =  &lt;br /&gt;
| मंगल2 =  &lt;br /&gt;
| बुध2 =  &lt;br /&gt;
| गुरु2 =  &lt;br /&gt;
| शुक्र2 =  &lt;br /&gt;
| शनि2 =&lt;br /&gt;
| रवि3 =&lt;br /&gt;
| सोम3 =&lt;br /&gt;
| मंगल3 =&lt;br /&gt;
| बुध3 =&lt;br /&gt;
| गुरु3 =&lt;br /&gt;
| शुक्र3 =&lt;br /&gt;
| शनि3 =&lt;br /&gt;
| रवि4 =&lt;br /&gt;
| सोम4 =&lt;br /&gt;
| मंगल4 =&lt;br /&gt;
| बुध4 =&lt;br /&gt;
| गुरु4 =&lt;br /&gt;
| शुक्र4 =&lt;br /&gt;
| शनि4 =&lt;br /&gt;
| रवि5 =&lt;br /&gt;
| सोम5 =&lt;br /&gt;
| मंगल5 =&lt;br /&gt;
| बुध5 =&lt;br /&gt;
| गुरु5 =&lt;br /&gt;
| शुक्र5 =&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;/pre&amp;gt;[[Category:कैलेंडर के साँचे]]&lt;br /&gt;
==कलैण्डर प्रारूप==&lt;br /&gt;
&amp;lt;div class=&amp;quot;bgmonthhead calhead&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
{| width=&amp;quot;100%&amp;quot; style=&amp;quot;background:transparent;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:40%;&amp;quot;| [[राष्ट्रीय शाके]]- 1933 माघ 12 से फाल्गुन 10 तक  &amp;lt;br /&amp;gt;  [[विक्रम संवत]]- 2068 फाल्गुन सुदी 9 से फाल्गुन सुदी 7 तक&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:20%;&amp;quot;| &amp;lt;font style=&amp;quot;text-shadow:gray 2px 2px 1px; font-size:22px; color:#003366;&amp;quot;&amp;gt;{{LOCALMONTHNAME}} {{LOCALYEAR}} &amp;lt;/font&amp;gt;&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:40%;&amp;quot;| [[इस्लामी हिजरी]]- 1433 रविउल अव्वल 8 से रवि उस्मानी 6 तक &amp;lt;br /&amp;gt; बंगला संवत-  2538 माघ शुक्ल 9 से फाल्गुन शुक्ल 7 तक &lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
{| width=&amp;quot;100%&amp;quot; class=&amp;quot;monthtable&amp;quot; style=&amp;quot;background:#fff;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शुक्र &lt;br /&gt;
| शुक्र1&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शनि &lt;br /&gt;
| शनि1&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot;&lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | रवि &lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:90%;&amp;quot;| रवि2&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | सोम &lt;br /&gt;
| सोम2&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | मंगल&lt;br /&gt;
| मंगल2&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | बुध&lt;br /&gt;
| बुध2&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | गुरु&lt;br /&gt;
| गुरु2&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शुक्र &lt;br /&gt;
| शुक्र2&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शनि &lt;br /&gt;
| शनि2&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot;&lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | रवि &lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:90%;&amp;quot;| रवि3&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | सोम &lt;br /&gt;
| सोम3&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | मंगल&lt;br /&gt;
| मंगल3&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | बुध&lt;br /&gt;
| बुध3&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | गुरु&lt;br /&gt;
| गुरु3&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शुक्र &lt;br /&gt;
| शुक्र3&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शनि &lt;br /&gt;
| शनि3&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot;&lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | रवि &lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:90%;&amp;quot;| रवि4&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | सोम &lt;br /&gt;
| सोम4&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | मंगल&lt;br /&gt;
| मंगल4&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | बुध&lt;br /&gt;
| बुध4&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | गुरु&lt;br /&gt;
| गुरु4&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शुक्र &lt;br /&gt;
| शुक्र4&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शनि &lt;br /&gt;
| शनि4&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot;&lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | रवि &lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:90%;&amp;quot;| रवि5&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | सोम &lt;br /&gt;
| सोम5&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | मंगल&lt;br /&gt;
| मंगल5&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | बुध&lt;br /&gt;
| बुध5&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | गुरु&lt;br /&gt;
| गुरु5&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शुक्र&lt;br /&gt;
| शुक्र5&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;div style=&amp;quot;width:100%; class=&amp;quot;bgmonthhead calhead&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
{| width=&amp;quot;100%&amp;quot; style=&amp;quot;background:transparent;&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:40%;&amp;quot;| [[राष्ट्रीय शाके]]- {{{राष्ट्रीय शाके|}}} [[विक्रम संवत]]- {{{विक्रम संवत|}}}&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:20%;&amp;quot;|&amp;lt;font style=&amp;quot;text-shadow:gray 2px 2px 1px; font-size:22px; color:#003366;&amp;quot;&amp;gt;{{{अंग्रेज़ी|}}}&amp;lt;/font&amp;gt;&lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:40%;&amp;quot;| [[हिजरी|इस्लामी हिजरी]]- {{{इस्लामी हिजरी|}}} बंगला संवत- {{{बंगला संवत|}}} &lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
{| width=&amp;quot;100%&amp;quot; class=&amp;quot;monthtable&amp;quot; style=&amp;quot;background:#fff;&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शुक्र &lt;br /&gt;
| {{{शुक्र1|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शनि &lt;br /&gt;
| {{{शनि1|}}}&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot;&lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | रवि &lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:90%;&amp;quot;| {{{रवि2|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | सोम &lt;br /&gt;
| {{{सोम2|}}}&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | मंगल&lt;br /&gt;
| {{{मंगल2|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | बुध&lt;br /&gt;
| {{{बुध2|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | गुरु&lt;br /&gt;
| {{{गुरु2|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शुक्र &lt;br /&gt;
| {{{शुक्र2|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शनि &lt;br /&gt;
| {{{शनि2|}}}&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot;&lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | रवि &lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:90%;&amp;quot;| {{{रवि3|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | सोम &lt;br /&gt;
| {{{सोम3|}}}&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | मंगल&lt;br /&gt;
| {{{मंगल3|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | बुध&lt;br /&gt;
| {{{बुध3|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | गुरु&lt;br /&gt;
| {{{गुरु3|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शुक्र &lt;br /&gt;
| {{{शुक्र3|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शनि &lt;br /&gt;
| {{{शनि3|}}}&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot;&lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | रवि &lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:90%;&amp;quot;| {{{रवि4|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | सोम &lt;br /&gt;
| {{{सोम4|}}}&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | मंगल&lt;br /&gt;
| {{{मंगल4|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | बुध&lt;br /&gt;
| {{{बुध4|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | गुरु&lt;br /&gt;
| {{{गुरु4|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शुक्र &lt;br /&gt;
| {{{शुक्र4|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शनि &lt;br /&gt;
| {{{शनि4|}}}&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot;&lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | रवि &lt;br /&gt;
| style=&amp;quot;width:90%;&amp;quot;| {{{रवि5|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | सोम &lt;br /&gt;
| {{{सोम5|}}}&lt;br /&gt;
|- valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | मंगल&lt;br /&gt;
| {{{मंगल5|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | बुध&lt;br /&gt;
| {{{बुध5|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | गुरु&lt;br /&gt;
| {{{गुरु5|}}}&lt;br /&gt;
|-valign=&amp;quot;top&amp;quot; &lt;br /&gt;
| class=&amp;quot;colhd&amp;quot; valign=&amp;quot;middle&amp;quot; | शुक्र&lt;br /&gt;
| {{{शुक्र5|}}}&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8_132&amp;diff=627679</id>
		<title>छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान 132</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8_132&amp;diff=627679"/>
		<updated>2018-05-06T13:04:11Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी}}&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान}}&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;bharattable-green&amp;quot; width=&amp;quot;100%&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| valign=&amp;quot;top&amp;quot;|&lt;br /&gt;
{| width=&amp;quot;100%&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
&amp;lt;quiz display=simple&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़|छत्तीसगढ़ राज्य]] के वनौषधि पौधे की खेती प्रमुख रूप से कहाँ की जाती है?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-[[बस्तर]]&lt;br /&gt;
-[[बिलासपुर छत्तीसगढ़|बिलासपुर]]&lt;br /&gt;
+[[जशपुर ज़िला|जशपुर]]&lt;br /&gt;
-[[सरगुजा ज़िला|सरगुजा]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[वर्ष]] [[2001]] की [[जनगणना]] के अनुसार साक्षरता की दृष्टि से [[छत्तीसगढ़]] का कौन-सा स्थान था?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-21वाँ&lt;br /&gt;
-22वाँ&lt;br /&gt;
+23वाँ&lt;br /&gt;
-24वाँ&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़]] में प्रथम अन्तर्राष्ट्रीय प्रतियोगिता के रूप में किस [[खेल]] का आयोजन किया गया था?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
+वालीबॉल&lt;br /&gt;
-[[हॉकी]]&lt;br /&gt;
-[[क्रिकेट]]&lt;br /&gt;
-शतरंज&lt;br /&gt;
&amp;lt;/quiz&amp;gt;&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान}}&lt;br /&gt;
{{सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी}}&lt;br /&gt;
[[Category:सामान्य ज्ञान]]&lt;br /&gt;
[[Category:सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी]]&lt;br /&gt;
[[Category:छत्तीसगढ़ राज्य]][[Category:सामान्य ज्ञान (अधूरे लेख)]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8_24&amp;diff=627670</id>
		<title>छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान 24</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8_24&amp;diff=627670"/>
		<updated>2018-05-06T12:39:41Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी}}&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान}}&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;bharattable-green&amp;quot; width=&amp;quot;100%&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| valign=&amp;quot;top&amp;quot;|&lt;br /&gt;
{| width=&amp;quot;100%&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
&amp;lt;quiz display=simple&amp;gt;&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़]] शासन ने राज्य में बेहतर [[हृदय]] रोग चिकित्सा सुविधा प्रदान करने के लिए किस प्राइवेट ग्रुप से समझौता किया है?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-अपोलो ग्रुप&lt;br /&gt;
-सीमज ग्रुप&lt;br /&gt;
-एम.एम.आई. ग्रुप&lt;br /&gt;
+एस्कॉर्ट ग्रुप&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़]] में [[भारत]] के कुल भू-भाग का कितना प्रतिशत है?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-5%&lt;br /&gt;
-3%&lt;br /&gt;
+4.14%&lt;br /&gt;
-4.80%&lt;br /&gt;
||[[चित्र:Chhattisgarh-map.jpg|right|100px|छत्तीसगढ़ का मानचित्र]]सन 1854 में [[अंग्रेज़|अंग्रेज़ों]] के आक्रमण के बाद [[छत्तीसगढ़]] का महत्त्व बढ़ गया। सन् [[1904]] में संबलपुर [[उड़ीसा]] में चला गया और '[[सरगुजा ज़िला|सरगुजा]]' रियासत [[बंगाल]] से छत्तीसगढ़ के पास आ गई। छत्तीसगढ़ पूर्व में दक्षिणी [[झारखण्ड]] और उड़ीसा से, पश्चिम में [[मध्य प्रदेश]] और [[महाराष्ट्र]] से, उत्तर में [[उत्तर प्रदेश]] और पश्चिमी [[झारखण्ड]] और दक्षिण में [[आंध्र प्रदेश]] से घिरा है। छत्तीसगढ़ का भू-भाग सम्पूर्ण [[भारत]] के भू-भाग का कुल 4.14% है। इस प्रकर छत्तीसगढ़ राज्य क्षेत्रफल के हिसाब से देश का 9वाँ बड़ा राज्य है। जनसंख्या की दृष्टि से इस राज्य का 17वाँ स्थान है।{{point}}अधिक जानकारी के लिए देखें:-[[छत्तीसगढ़]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़]] की [[गंगा]] मानी जाने वाली [[महानदी]] छत्तीसगढ़ में कितने किमी. प्रवाहित होती है?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-340 किमी.&lt;br /&gt;
+286 किमी.&lt;br /&gt;
-210 किमी.&lt;br /&gt;
-478 किमी.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़]] की कौन-सी प्रमुख नदी है, जो 58.48% क्षेत्र का [[जल]] संग्रहण करती है?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-[[नर्मदा]]&lt;br /&gt;
-[[गोदावरी नदी|गोदावरी]]&lt;br /&gt;
+[[महानदी]] &lt;br /&gt;
-[[इंद्रावती नदी|इंद्रावती]]&lt;br /&gt;
||[[चित्र:Mahanadi.jpg|100px|right|महानदी, उड़ीसा]]'महानदी' मध्य [[भारत]] के मध्य [[छत्तीसगढ़]] राज्य की पहाड़ियों में [[सिहावा]] के पास से निकलती है। इस नदी को 'उड़ीसा का शोक' भी कहा जाता है, जिसका कारण इसकी बाढ़ विभीषिका है। [[उड़ीसा]] प्राचीन समय से ही बाढ़ और सूखे से ग्रसित रहा है। यह नदी 'छत्तीसगढ़ राज्य की गंगा' भी कही जाती है। इस नदी के द्वारा 58.48% क्षेत्र का [[जल]] संग्रहण किया जाता है। महानदी का ऊपरी प्रवाह उत्तर की ओर महत्त्वहीन धारा के रूप में होता है और छत्तीसगढ़ मैदान के पूर्वी हिस्से को अपवाहित करता है।{{point}}अधिक जानकारी के लिए देखें:-[[महानदी]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़]] राज्य का कुल क्षेत्रफल कितना है? &lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-1,22,481 वर्ग किमी.&lt;br /&gt;
+1,35,361 वर्ग किमी.&lt;br /&gt;
-1,80,361 वर्ग किमी.&lt;br /&gt;
-1,29,309 वर्ग किमी.&lt;br /&gt;
&amp;lt;/quiz&amp;gt;&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान}}&lt;br /&gt;
{{सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी}}&lt;br /&gt;
[[Category:सामान्य ज्ञान]]&lt;br /&gt;
[[Category:सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी]]&lt;br /&gt;
[[Category:छत्तीसगढ़ राज्य]]&lt;br /&gt;
[[Category:छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC&amp;diff=627669</id>
		<title>छत्तीसगढ़</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC&amp;diff=627669"/>
		<updated>2018-05-06T12:38:56Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा राज्य&lt;br /&gt;
|Image=Chhattisgarh-map.jpg&lt;br /&gt;
|स्थानीय भाषाओं में नाम=&lt;br /&gt;
|राजधानी=[[रायपुर]]&lt;br /&gt;
|राजभाषा(एँ)=[[छत्तीसगढ़ी भाषा|छत्तीसगढ़ी]] और [[हिंदी]]&lt;br /&gt;
|स्थापना=[[1 नवंबर]], [[2000]]&lt;br /&gt;
|जनसंख्या=2,55,40,196 (17वाँ स्थान)&amp;lt;ref&amp;gt;2011 की जनगणना के अनुसार&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
|जनसंख्या घनत्व=189&lt;br /&gt;
|क्षेत्रफल=1,35,361 वर्ग किमी (10वाँ स्थान)&amp;lt;ref name=&amp;quot;छत्तीसगढ़&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
|भौगोलिक निर्देशांक=21.27° उत्तर, 81.60° पूर्व&lt;br /&gt;
|जलवायु=&lt;br /&gt;
|तापमान=&lt;br /&gt;
|ग्रीष्म=&lt;br /&gt;
|शरद=&lt;br /&gt;
|वर्षा=&lt;br /&gt;
|मंडल=5 (सम्भाग)&lt;br /&gt;
|ज़िले=27&amp;lt;ref name=&amp;quot;छत्तीसगढ़&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |url=http://dprcg.gov.in/content/%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A5%9D-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96-%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF|title=मुखपृष्ठ |accessmonthday=14 जुलाई |accessyear=2014 |last= |first= |authorlink= |format=एच.टी.एम.एल |publisher=छत्तीसगढ़ की आधिकारिक वेबसाइट |language=अंग्रेज़ी}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
|सबसे बड़ा नगर=[[रायपुर]]&lt;br /&gt;
|महानगर=&lt;br /&gt;
|बड़े नगर=&lt;br /&gt;
|मुख्य ऐतिहासिक स्थल=&lt;br /&gt;
|मुख्य पर्यटन स्थल=&lt;br /&gt;
|मुख्य धर्म-सम्प्रदाय=&lt;br /&gt;
|लिंग अनुपात=1000:991&lt;br /&gt;
|साक्षरता=70.28&lt;br /&gt;
|स्त्री=60.24&lt;br /&gt;
|पुरुष=80.27&lt;br /&gt;
|उच्च न्यायालय=छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय&lt;br /&gt;
|राज्यपाल=बलराम दास टंडन&lt;br /&gt;
|मुख्यमंत्री=[[रमन सिंह]]&amp;lt;ref name=&amp;quot;छत्तीसगढ़&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
|नेता विरोधी दल=&lt;br /&gt;
|विधान सभा सदस्य संख्या=90&amp;lt;ref name=&amp;quot;छत्तीसगढ़&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
|विधान परिषद सदस्य संख्या=&lt;br /&gt;
|लोकसभा क्षेत्र=11&amp;lt;ref name=&amp;quot;छत्तीसगढ़&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
|राज्यसभा सदस्य=&lt;br /&gt;
|राजकीय पशु=जंगली भैंस (Wild Buffalo)&lt;br /&gt;
|राजकीय पक्षी=[[पहाड़ी मैना]] (Hill Myna)&lt;br /&gt;
|राजकीय पुष्प=&lt;br /&gt;
|राजकीय वृक्ष=[[साल वृक्ष|साल]] (Sal)&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=विशेष&lt;br /&gt;
|पाठ 1=[[भारत]] के कुल खनिज उत्पादन का 16 प्रतिशत [[खनिज]] उत्पादन छत्तीसगढ़ में होता है।&amp;lt;ref name=&amp;quot;छत्तीसगढ़&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 3=&lt;br /&gt;
|पाठ 3=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=[[भारत]] में विशेषत: दो ऐसे क्षेत्र हैं, जिनका नाम विशेष कारणों से धीरे धीरे बदल गया। पहला '[[मगध]]', जो [[बौद्ध]] विहारों के कारण '[[बिहार]]' बन गया और दूसरा 'दक्षिण कौशल', जो 'छत्तीस गढ़ों' को अपने में समाहित रखने के कारण 'छत्तीसगढ़' बन गया।&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=[http://www.cgstate.gov.in/web/guest/home अधिकारिक वेबसाइट]&lt;br /&gt;
|अद्यतन={{अद्यतन|13:48, 25 अप्रॅल 2018 (IST)}}&lt;br /&gt;
|emblem=Chhattisgarh Logo.png&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''छत्तीसगढ़''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Chhattisgarh'') [[भारत]] का 26वाँ राज्य है। भारत में विशेषत: दो ऐसे क्षेत्र हैं, जिनका नाम विशेष कारणों से धीरे धीरे बदल गया। पहला '[[मगध]]', जो [[बौद्ध]] विहारों के कारण '[[बिहार]]' बन गया और दूसरा 'दक्षिण कौशल', जो 'छत्तीस गढ़ों' को अपने में समाहित रखने के कारण 'छत्तीसगढ़' बन गया। ये दोनों ही क्षेत्र प्राचीन काल से भारत को गौरवान्वित करते रहे हैं। 'छत्तीसगढ़' पौराणिक काल से ही विभिन्न संस्कृतियों के विकास का केन्द्र रहा है। यहाँ के प्राचीन मन्दिर तथा उनके [[भग्नावशेष]] बताते हैं कि यहाँ [[वैष्णव]], [[शैव]], [[शाक्त]] और बौद्ध के साथ ही साथ अनेक [[आर्य]] तथा अनार्य संस्कृतियों का समय-समय पर प्रभाव रहा है। &lt;br /&gt;
==गठन==&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ राज्य का गठन [[1 नवंबर]] [[2000]] को हुआ था। छत्तीसगढ़ पूर्व में दक्षिणी [[झारखण्ड]] और [[उड़ीसा]] से, पश्चिम में [[मध्य प्रदेश]] और [[महाराष्ट्र]] से, उत्तर में [[उत्तर प्रदेश]] और पश्चिमी [[झारखण्ड]] और दक्षिण में [[आंध्र प्रदेश]] से घिरा है। छत्तीसगढ़ का भू-भाग सम्पूर्ण भारत के भू-भाग का कुल 4.14% है। इस प्रकार छत्तीसगढ़ राज्य क्षेत्रफल के हिसाब से देश का 10वाँ बड़ा राज्य है। जनसंख्या की दृष्टि से इस राज्य का भारत में 17वाँ स्थान है।&lt;br /&gt;
==इतिहास==&lt;br /&gt;
मध्य प्रदेश से बनाया गया यह राज्य भारतीय संघ के 26 वें राज्य के रूप में [[1 नवंबर]], [[2000]] को पूर्ण अस्तित्व में आया। इससे पूर्व छत्तीसगढ़ 44 वर्ष तक मध्य प्रदेश का एक अंग रहा था। प्राचीन काल में इस क्षेत्र को 'दक्षिण कौशल' के नाम से जाना जाता था। इस क्षेत्र का उल्लेख [[रामायण]] और [[महाभारत]] में भी मिलता है। छठी और बारहवीं शताब्दियों के बीच सरभपूरिया, पांडुवंशी, सोमवंशी, कलचुरी और नागवंशी शासकों ने इस क्षेत्र पर शासन किया। कलचुरी और नागवंशी शासकों ने इस क्षेत्र पर लम्बे समय तक शासन किया। कलचुरियों ने छत्तीसगढ़ पर सन् 980 से लेकर 1791 तक राज किया। सन् 1854 में अंग्रेज़ों के आक्रमण के बाद महत्त्व बढ़ गया। सन् 1904 में संबलपुर [[उड़ीसा]] में चला गया और 'सरगुजा' रियासत [[बंगाल (आज़ादी से पूर्व)|बंगाल]] से छत्तीसगढ़ के पास आ गई। &lt;br /&gt;
==शिक्षा==&lt;br /&gt;
शिक्षा के क्षेत्र में भी छत्तीसगढ़ ने धीरे-धीरे विकास की गति को अपनाया है। ऐतिहासिक दृष्टि से देखें तो छत्तीसगढ़ की शिक्षा पद्धति में [[संस्कृत]] का भी महत्त्वपूर्ण स्थान है। महंत वैष्णवदास जी संस्कृत शिक्षा के बड़े प्रेमी थे। शिक्षा के प्रसार-प्रचार के लिए उन्होंने उल्लेखनीय कार्य किया। सन् 1955 में [[रायपुर]] में 'श्री दूधाधारी वैष्णव संस्कृत महाविद्यालय' खुलवाने के लिए 3.5 लाख रुपये नगद और 100 एकड़ ज़मीन दान में दी। आगे चलकर अमरदीप टॉकिज को भी इस महाविद्यालय को दान कर दिया। इस कार्य में देश के प्रथम राष्ट्रपति [[डॉ. राजेन्द्र प्रसाद]] और मध्य प्रदेश&amp;lt;ref&amp;gt;विभाजन से पूर्व&amp;lt;/ref&amp;gt; के [[मुख्यमंत्री]] [[रविशंकर शुक्ल|पंडित रविशंकर शुक्ल]] का विशेष योगदान था। इसी प्रकार बालिकाओं की शिक्षा के लिए रायपुर में सन् 1958 में 'शासकीय दूधाधारी बजरंगदास महिला महाविद्यालय' खुलवाया और इसकी व्यवस्था के लिए मठ से 1.5 लाख रुपये नगद और पेंड्री गांव के 300 एकड़ ज़मीन दान में दी। मध्य प्रांत के तत्कालीन मुख्यमंत्री [[रविशंकर शुक्ल|पंडित रविशंकर शुक्ल]] की 'विद्यामंदिर योजना' के क्रियान्वयन के लिए मठ से 30 एकड़ ज़मीन दान में दी। सन् 1958 में अपने गुरु के नाम पर अभनपुर में 'श्री बजरंगदास उच्चतर माध्यमिक विद्यालय' खुलवाया। इसी प्रकार अपने [[पिता]] की स्मृति में अपने पैतृक गांव पंचरूखी में एक हाई स्कूल खुलवाया।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=http://shivarinarayan.blogspot.com/2007/11/blog-post_830.html |title=मट और महंत परंपरा  |accessmonthday=14 जनवरी|accessyear=2012|last=केशरवानी|first=प्रो. अश्विनी|authorlink= |format=एच.टी.मल.एल.|publisher= |language=[[हिन्दी]]}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ में शिक्षा के स्तर को और ऊँचा उठाने के लिए यहाँ विश्वविद्यालयों की भी स्थापना हुई है। '[[गुरु घासीदास विश्वविद्यालय]]' को राज्य का पहला विश्वविद्यालय बनने का गौरव प्राप्त हुआ, जिसकी स्थापना [[16 जून]], सन् [[1983]] को [[मध्य प्रदेश]] के [[बिलासपुर छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] में हुई थी। बाद में [[मध्य प्रदेश]] का विभाजन हो गया और यह विश्वविद्यालय छत्तीसगढ़ में शामिल हो गया। जनवरी 2009 में केंद्र सरकार द्वारा [[संसद]] में पेश 'केंद्रीय विश्‍वविद्यालय अधिनियम' 2009 के माध्‍यम से इसे केंद्रीय विश्‍वविद्यालय का दर्जा दिया गया।&lt;br /&gt;
==भूगोल==&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ राज्य [[मध्य प्रदेश]] के दक्षिण-पूर्व में 17°46' उत्तरी अक्षांश से 24°5' उत्तरी अक्षांश तथा 80°15' पूर्वी देशांतर से 84°15' पूर्वी देशांतर रेखाओं के मध्य स्थित है। वन क्षेत्रफल के हिसाब से छत्तीसगढ़ [[भारत]] का तीसरा बड़ा राज्य है। इसकी उत्तरी-दक्षिण लम्बाई 360 किमी. तथा पूर्व-पश्चिम चौड़ाई 140 किमी. है। छत्तीसगढ़ के उत्तर में [[उत्तर प्रदेश]], उत्तरी-पूर्वी सीमा में [[झारखण्ड]], दक्षिण-पूर्व में [[ओडिशा]] राज्य स्थित है। [[चित्र:Borandev-Temple-Chhattisgarh.jpg|left|thumb|220px|[[भोरमदेव मंदिर]], छत्तीसगढ़]]  दक्षिण में [[आन्ध्र प्रदेश]], दक्षिण-पश्चिम में [[महाराष्ट्र]] तथा उत्तरी-पश्चिम भाग में मध्य प्रदेश स्थित है। छत्तीसगढ़ राज्य में पाँच सम्भाग (बस्तर, दुर्ग, रायपुर, बिलासपुर, सरगुजा) व 27 ज़िले हैं। यह प्रदेश भारत के कुल क्षेत्रफल का 4.11% है। यह राज्य अनेक छोटे-छोटे राज्यों से बड़ा है। छत्तीसगढ़ का क्षेत्रफल [[पंजाब]], [[हरियाणा]] एवं [[केरल]] इन तीनों राज्यों से योग से अधिक है। इसके अलावा छत्तीसगढ़ का सम्भाग [[बस्तर]]&amp;lt;ref&amp;gt;39,114 वर्ग किमी.&amp;lt;/ref&amp;gt; का विस्तार केरल के क्षेत्रफल से बड़ा है।&lt;br /&gt;
====जलवायु====&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ की जलवायु में भी मॉनसूनी जलवायु की सभी विशेषताएँ हैं। छत्तीसगढ़ प्रदेश की जलवायु उष्ण-आर्द्र मॉनसून प्रकार की है, जिसे सामान्य बोलचाल में उष्णकटिबंधीय मॉनसूनी जलवायु या शुष्क उप-आर्द्र कहा जाता है। मॉनसून की दृष्टि से छत्तीसगढ़ '''शुष्क आर्द्र मॉनसूनी जलवायु''' के अन्तर्गत आता है। [[कर्क रेखा]] प्रदेश के उत्तरी भाग ([[सरगुजा ज़िला|सरगुजा]], [[कोरिया ज़िला|कोरिया ज़िले]]) से होकर गुज़रती है, जिसका पर्याप्त प्रभाव यहाँ की जलवायु पर पड़ता है। सम्पूर्ण प्रदेश की जलवायु में आंशिक भिन्नता है, जो समय-समय पर [[वर्षा]], [[तापमान]] आदि के रूप में परिलक्षित होती रहती है। छत्तीसगढ़ में [[ग्रीष्म ऋतु|ग्रीष्म]] में अधिक गर्मी तथा [[शीत ऋतु|शीतकाल]] काफ़ी ठण्डा होने के साथ-साथ [[वर्षा ऋतु]] में न्यून दैनिक तापांतर एवं न्यूनाधिक वर्षा यहाँ की जलवायु की मुख्य विशेषता है। इस तरह प्रदेश में देश की मॉनसूनी जलवायु में प्राप्त ऋतु क्रम से अभिन्न स्थिति दृष्टिगोचर होती है। अंचल में औसत वर्षा 140 सेमी. तथा इसका 90% दक्षिण-पश्चिम मॉनसून के द्वारा प्राप्त होता है अर्थात् [[जून]] से [[1 सितम्बर]] के मध्य।&lt;br /&gt;
====छत्तीसगढ़ राज्य की नदियाँ====&lt;br /&gt;
{{main|छत्तीसगढ़ राज्य की नदियाँ}}&lt;br /&gt;
नदियाँ जीवनदायिनी होती हैं। किसी भी राष्ट्र या राज्य के सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक, भौतिक एवं सांस्कृतिक इतिहास में इनका प्रमुख स्थान है। नदियाँ पेयजल, सिंचाई और परिवहन का प्रमुख स्रोत रही हैं, जिसके कारण आदिकाल से ही सभ्यताओं का विकास नदियों किनारे स्थित है। नदियों से भूमि के ढाल के विषय में जानकारी प्राप्त होती है। किसी राज्य का अपवाह तन्त्र वहाँ के उच्चावच एवं भूमि के ढाल पर निर्भर करता है। ये नदियाँ अपने प्रवाह के साथ विभिन्न प्रकार के महत्त्वपूर्ण तत्त्व लाकर अपने तटों पर बिछा देती हैं, जो तत्त्व कृषि में बहुत ही सहायक होते हैं। छत्तीसगढ़ राज्य में [[महानदी]] को 'गंगा' के समान पवित्र माना जाता है, यही कारण है कि यह 'छत्तीसगढ़ की गंगा' कही जाती है। इस नदी को [[गंगा]] कहे जाने के बारे में मान्यता है कि, [[त्रेतायुग]] में श्रृंगी ऋषि का आश्रम सिहावा की पहाड़ी में था। वे [[अयोध्या]] में महाराजा [[दशरथ]] के निवेदन पर पुत्रेष्ठि यज्ञ कराकर लौटे थे। उनके कमंडल में [[यज्ञ]] में प्रयुक्त गंगा का पवित्र जल भरा था। समाधि से उठते समय कमंडल का अभिमंत्रित जल गिर पड़ा और बहकर महानदी के उद्गम में मिल गया। गंगाजल के मिलने से महानदी गंगा के समान पवित्र हो गयी।&lt;br /&gt;
==अर्थव्यव्स्था==&lt;br /&gt;
{{राज्य मानचित्र|float=right}}&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ [[भारत]] के [[खनिज]] समृद्ध राज्यों में से एक है। यहाँ पर चूना- पत्थर, लौह अयस्क, [[तांबा]], फ़ॉस्फेट, [[मैंगनीज़]], बॉक्साइट, कोयला, एसबेस्टॅस और अभ्रक के उल्लेखनीय भंडार हैं। तांबे की सर्वाधिक मात्रा [[बिलासपुर ज़िला|बिलासपुर ज़िले]] से प्राप्त होती है। छत्तीसगढ़ में लगभग 52.5 करोड़ टन का डोलोमाइट का भंडार है, जो पूरे देश के कुल भंडार का 24 प्रतिशत है। यहाँ बॉक्साइट का अनुमानित 7.3 करोड़ टन का समृद्ध भंडार है और टिन अयस्क का 2,700 करोड़ से भी ज़्यादा का उल्लेखनीय भंडार है। छत्तीसगढ़ में ही कोयले का 2,690.8 करोड़ टन का भंडार है। स्वर्ण भंडार लगभग 38,05,000 किलो क्षमता का है। यहाँ भारत का सर्वोत्तम लौह अयस्क मिलता है, जिसका 19.7 करोड़ टन का भंडार है। बैलाडीला, बस्तर, [[दुर्ग छत्तीसगढ़|दुर्ग]] और जगदलपुर में लोहा मिलता है। बैलाडीला में सर्वाधिक लौह अयस्क निकाला जाता है। यहाँ से प्राप्त लौह अच्छी किस्म और उच्च कोटि का होता है। [[भिलाई]] में [[भारत]] के बड़े इस्पात संयंत्रों में से एक स्थित है। राज्य में 75 से भी ज़्यादा बड़े और मध्यम इस्पात उद्योग हैं, जो गर्म धातु, कच्चा लोहा, भुरभुरा लोहा (स्पंज आयरन), रेल-पटरियों, लोहे की सिल्लियों और पट्टीयों का उत्पादन करते हैं। 'भिलाई इस्पात संयत्र' की स्थापना सन् 1957 में की गई थी। यह देश एक बड़ा तथा महत्त्वपूर्ण इस्पात सयंत्र है। रायपुर ज़िले के देवभोग में हीरे के भंडार हैं।&lt;br /&gt;
====ऊर्जा====&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ अपनी आवश्यकता से अधिक [[ऊर्जा]] का उत्पादन करता है। यहाँ कोयला समृद्ध कोरबा में तीन तापविद्युत संयंत्र हैं, और अन्य कई संयंत्र लगाने की योजना है| कोरबा में पहला विद्युत संयत्र सन् 1978 में में स्थापित किया गया था। यह दिन छत्तीसगढ़ राज्य के लिए स्वर्णिम था। साउथ ईस्टर्न कोलफ़ील्डस लिमिटेड कोयले के विशाल भंडार वाले क्षेत्रों में खोज कर रहा है। छत्तीसगढ़ में तेंदू पत्ते का भारत के कुल उत्पादन का 70 प्रतिशत होता है। &lt;br /&gt;
====औद्योगिक क्षेत्र====&lt;br /&gt;
एक औद्योगिक क्षेत्र और कई विकासशील औद्योगिक नगर वाले छत्तीसगढ़ का आर्थिक परिवेश आधुनिक है। भिलाई, बिलासपुर, रायपुर, रायगढ़ और दुर्ग राज्य के मुख्य शहर हैं। भिलाई की रेलवे लाइन के पूर्व और पश्चिम में शहरी विस्तार हुआ है। कोरबा, राजनांदगांव और रायगढ़ अन्य विकासशील शहरी केंद्र हैं। सीधे नहरों से सिंचित क्षेत्र भी हैं। इस क्षेत्र का ग्रामीण आधार कमज़ोर है और यहाँ के भीतर इलाके अभी तक घोर ग्रामीण तथा अविकसित हैं। शहरी केंद्रों का क्षेत्रीय जनजातीय अर्थव्यवस्था पर बहुत कम प्रभाव पड़ा है।&lt;br /&gt;
====कृषि====&lt;br /&gt;
राज्य में 80 प्रतिशत आबादी [[कृषि]] और उससे जुड़ी गतिविधियों में लगी है। 137.9 लाख हेक्टेयर भौगोलिक क्षेत्र में से कुल कृषि क्षेत्र कुल क्षेत्र का लगभग 35 प्रतिशत है। खेती का प्रमुख मौसम ख़रीफ हैं। चावल यहाँ की मुख्य फ़सल है। राज्य में धान का सर्वाधिक भंडार मौजूद है, शायद यही मुख्य कारण है कि राज्य को 'धान का कटोरा' कहकर सम्मानित किया गया है। यहाँ प्रति हेक्टेयर 14 क्विंटल धान का उत्पादन होता है। राज्य की अन्य महत्त्वपूर्ण फ़सलें हैं- [[मक्का]], [[गेंहूँ]], कच्चा अनाज, [[मूँगफली]] और दलहन। कोरिया छत्तीसगढ़ राज्य के प्रमुख क्षेत्रों में से एक है, जहाँ पर मक्के की खेती सबसे ज़्यादा की जाती है। लगभग 3.03 लाख हेक्टेयर में बागवानी फ़सलें उगाई जाती हैं। छत्तीसगढ़ में 'इंदिरा गाँधी कृषि विश्वविद्यालय' प्रमुख कृषि कार्य के बारे में विस्तारपूर्वक शोध करता है। विश्वविद्यालय की स्थापना 20 जनवरी, सन् 1987 को की गई थी। यह कृषि विश्वविद्यालय कृषि शिक्षा प्रदान करता है। यह कृषि विश्वविद्यालय 9 महाविद्यालयों, 8 अनुसंधान केन्द्रों तथा 4 कृषि विज्ञान केन्द्रों के माध्यम से काम कर रहा है। इस विश्वविद्यालय का लक्ष्य है- 'कृषि शिक्षा अनुसंधान और प्रसार'।&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
एक विस्तृत और लहरदार प्रदेश छत्तीसगढ़ में [[चावल]] और अनाज की खेती होती है। निम्नभूमि में चावल बहुतायत में होता है, जबकि उच्चभूमि में मक्का और मोटे अनाज की खेती होती है। क्षेत्र की महत्त्वपर्ण नक़दी फ़सलों में कपास और तिलहन शामिल हैं। बेसिन में आधुनिक कृषि तकनीकों का प्रचलन धीमी गति से हो रहा है। कृषि की दृष्टि से यह एक बेहद उपजाऊ क्षेत्र है। यह देश का 'धान का कटोरा'  कहलाता है और 600 से ज़्यादा चावल मिलों को अनाज की आपूर्ति करता है। कुल क्षेत्र का आधे से कम क्षेत्र कृषि योग्य है, हालांकि स्थलाकृति, [[वर्षा]] और मिट्टी में विविधता के कारण इसका वितरण असमान है। यहाँ की कृषि की विशेषता कम उत्पादन और खेती की पारंपरिक विधियों का प्रयोग है। &lt;br /&gt;
====उद्योग====&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ अभी तक अपने संसाधनों का संपूर्ण लाभ नहीं उठा पाया है। औद्योगिकीकरण हो रहा है, लेकिन उसकी गति धीमी है। बड़े और मध्यम पैमाने के उद्योग केंद्र सामने आ रहे हैं। सुनियोजित विकास के अंग के रूप में रायपुर और [[भिलाई]] को औद्योगिक क्षेत्र के रूप में स्थापित किया गया है। सूक्ष्म इलेक्ट्रॉनिक्स उपकरण और उच्च प्रौद्योगिक ऑप्टिकल फ़ाइबर के निर्माण जैसे अन्य आधुनिक उद्योगों को भी स्थापित किया गया है। निजी उद्योगों में सीमेंट कारख़ाने, [[काग़ज़]], चीनी और कपड़ा (सूती, ऊनी, रेशम और [[जूट]]) मिलों के साथ-साथ आटा, तेल और आरा मिलें भी हैं। यहाँ पर सामान्य इंजीनियरिंग वस्तुओं के साथ-साथ रासायनिक खाद, कृत्रिम रेशे और रसायन उत्पादन की भी कुछ इकाइयाँ हैं। राज्य में [[विस्फोटक]] पदार्थों का कारख़ाना कोरबा ज़िले में स्थित है, जहाँ कई प्रकार के ख़तरनाक विस्फोटक पदार्थों का निर्माण किया जाता है। राज्य की लघु उद्योग इकाइयों का राष्ट्रीय परिदृश्य पर प्रभाव छोड़ना बाक़ी है लेकिन [[हथकरघा उद्योग]] यहाँ फल-फूल रहा है और साड़ी बुनने, ग़लीचे व बर्तन बनाने तथा सोने रसायन उत्पादन की भी कुछ इकाइयाँ हैं। [[भारत]] में बीड़ी बनाने का उद्योग भी बड़े पैमाने पर होता है। [[मध्य प्रदेश]], [[उड़ीसा]] और छत्तीसगढ़ राज्यों में तेन्दूपत्ता एक बड़ी मात्रा में उगाया जाता है। छत्तीसगढ़ राज्य में इस पत्ते का अधिकतर प्रयोग बीड़ी बनाने में किया जाता है।&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ में वन, खनिज और भूजल जैसे प्राकृतिक संसाधनों का असीम भंडार है। पिछले कुछ वर्षो से राज्य में उद्योगों का विस्तार हो रहा है। छत्तीसगढ़ में देश का लगभग 15 प्रतिशत इस्पात तैयार होता है। भिलाई इस्पात संयंत्र, राष्ट्रीय खनिज विकास निगम, साउथ-ईस्टर्न कोल फील्ड्स लिमिटेड एन.टी.पी.सी. जैसे [[भारत सरकार]] और ए.सी.सी. गुजरात अंबुजा, ग्रासिम, एल एंड टी सी सी आई और फ्रांस के ला-फार्गे जैसे बड़े सीमेंट प्लांट तथा 53 इस्पात परियोजनाएं क्रियान्वयन के विभिन्न चरणों में है। राज्य में लगभग 133 इस्पात ढालने के कारखाने, अनेक लघु इस्पात संयंत्र, 11 फैरो-एलॉय कारखाने, इंजीनियरिंग और फैब्रीकेशन इकाइयों सहित बड़े पैमाने पर कृषि आधारित और खाद्य प्रसंस्करण, रसायन, प्लास्टिक, भवन निर्माण सामग्री और वनोत्पाद पर आधारित कारखाने हैं। अनुकूल औद्योगिक वातावरण के कारण छत्तीसगढ़ में विशाल औद्योगिक निवेश हो रहा है। भारत के केंद्र में स्थित छत्तीसगढ़ राज्य कारखानों को हर समय बिजली उपलब्ध कराने में सक्षम है। राज्य में कोयले के विशाल भंडार (देश के 17 प्रतिशत) के कारण से राज्य के पास कम लागत पर बिजली उत्पादन के अवसर हैं और अन्य के पास 50,000 मेगावॉट की बिजली उत्पादन क्षमता है।  &lt;br /&gt;
====पशुपालन====&lt;br /&gt;
[[चित्र:Hill-Myna.jpg|thumb|250px|[[पहाड़ी मैना]]]]&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ राज्य में मवेशी और पशुपालन महत्त्वपूर्ण कार्यों में से एक हैं। मवेशियों में [[गाय]], [[भैंस]], बकरी, भेड़, और सूअर आदि प्रमुख रूप से शामिल हैं। राज्य में बिलासपुर स्थित बकरी व गाय के कृत्रिम प्रजनन और संकरण केंद्र इन जानवरों की संख्या और गुणवत्ता बढ़ाने में लगे हैं। गोकुलम (अंजोरा) राज्य का एकमात्र पशु चिकित्सालय और एक महाविद्यालय है, जहाँ पशुओं आदि की देखभाल और उनसे सम्बन्धित बीमारियों का इलाज किया जाता है। छत्तीसगढ़ में पेड़-पौधे और नदी-पहाड़ आदि बहुत हैं। यहाँ पर पक्षियों की भी विभिन्न क़िस्में पाई जाती हैं। [[पहाड़ी मैना]] को यहाँ का 'राजकीय पक्षी' और 'वन भैंसे' को 'राजकीय पशु' घोषित किया गया है। इसके साथ ही साथ 'साल वृक्ष', जिसे छत्तीसगढ़ में 'सराई' कहा जाता है, को 'राजकीय वृक्ष' घोषित किया गया है।&lt;br /&gt;
==सूचना प्रौद्योगिकी==&lt;br /&gt;
चिप्स (छत्तीसगढ़ इंफोटेक एंड बायोटेक प्रोमोशन सोसायटी) उच्चाधिकार प्राप्त परिषद है जो मुख्यमंत्री की अध्यक्षता में गठित है और इसका कार्य राज्य में सूचना प्रौद्योगिकी और जैव प्रौद्योगिकी को प्रोत्साहित करना है। ई-शासन की सारी नागरिक सेवाएं ‘चॉइस’ (छत्तीसगढ़ ऑनलाइन इंफॉर्मेशन फॉर सिटीजन एंपावरमेंट) नामक परियोजना के अंतर्गत हैं। छत्तीसगढ़ को, नागरिकों की बेहतरी के लिए सूचना प्रौद्योगिकी का उपयोग करके तैयार की गई मानव विकास रिपोर्ट के लिए संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम पुरस्कार, 2007 मिला है।&lt;br /&gt;
==खनिज संसाधन==&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ में [[आग्नेय चट्टान|आग्नेय]], कायांतरित और तलछटी क्षेत्रों में अनेक प्रकार के [[खनिज]] पाए जाते हैं। [[कोयला]], कच्चा लोहा, [[चूना पत्थर]], [[बॉक्साइट]], [[डोलोमाइट]] तथा [[टिन]] के विशाल भंडार राज्य के विभिन्न हिस्सों में हैं। [[रायपुर ज़िला|रायपुर ज़िले]] में डाइमंडीफैरस किंबरलाइट्स में से बहुत मात्रा में हीरा प्राप्त किया जाता हैं। इसके अलावा सोना, आधार धातुओं, बिल्लौरी पत्थर, चिकना पत्थर, सेटाइट, फ्लूरोराइट, कोरंडम, [[ग्रेफाइट]], लेपिडोलाइट, उचित आकार की एम्लीगोनाइट के विशाल भंडार मिलने की संभावना है। राज्य में देश के कुल उत्पादन का 20 प्रतिशत [[इस्पात]] और सीमेंट का उत्पादन किया जाता है। कच्चे टिन का उत्पादन करने वाला यह देश का एकमात्र राज्य है। यहाँ [[खनिज संसाधन|खनिज संसाधनों]] से [[उत्खनन]], खनिज आधारित उद्योग लगाने और रोज़गार के अवसर बढ़ाने की अपार क्षमता है। छत्तीसगढ़ विश्व का सबसे अधिक किंबरलाइट भंडार का क्षेत्र है। &lt;br /&gt;
==सिंचाई और बिजली==&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ जब अस्तित्व में आया तब यहाँ कुल सिंचाई क्षमता 13.28 लाख हेक्टेयर (1 नवम्बर 2000 के अनुसार) थी। 2 वर्ष और 9 माह बाद 1.25 लाख हेक्टेयर की अतिरिक्त क्षमता का सृजन किया गया। प्रमुख रूप से पूरी की गई परियोजनाएं हैं तंडुला, कोदार और पेयरी। हसदेव, महानदी रिजर्वायर परियोजना, सोंधुर और जोंक कुछ अन्य परियोजनाएं हैं। राज्य बिजली बोर्ड की कुल क्षमता 1,68,1.05 मेगावाट है, जिसमें से 1,260 मेगावाट तापबिजली और शेष पनबिजली है। राज्य बिजली बोर्ड ने कोरबा में 500 मेगावाट की अतिरिक्त स्थापित उत्पादन क्षमता (2x250 मेगावाट यूनिट) बढ़ाई है। राज्य के कुल 19,270 बसे हुए गांवों में से 93 प्रतिशत गांवों में बिजली पहुंचाई जा चुकी है। छत्तीसगढ़ में सिंचाई सुविधा में बढ़ोतरी करने के लिए यहाँ के दो बड़े जलाशयों को लंबी नहर से जोड़ा गया है। मुख्यमंत्री [[रमन सिंह]] ने राज्य के दो प्रमुख सिंचाई जलाशयों धमतरी ज़िले के गंगरेल स्थित रविशंकर जलाशय और दुर्ग ज़िले के तांदुला जलाशय को लगभग 60 किलोमीटर लंबी नहर के जरिए आपस में जोड़ने की प्रस्तावित योजना के लिए सर्वेक्षण की स्वीकृति प्रदान कर दी।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=http://hindi.business-standard.com/storypage.php?autono=40707 |title=नदियां न सही जलाशयों को ही जोड़ा जाएगा |accessmonthday=15 जनवरी|accessyear=2012|last= |first= |authorlink= |format= |publisher= |language=[[हिन्दी]]}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
==परिवहन==&lt;br /&gt;
[[चित्र:Chitrakote-Falls-Chhattisgarh.jpg|thumb|चित्रकोट जलप्रपात, छत्तीसगढ़]] &lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ देश के अन्य भागों से सड़क, रेल और वायुमार्ग से भलीभांति जुड़ा है। &lt;br /&gt;
====सड़क मार्ग====&lt;br /&gt;
*[[राष्ट्रीय राजमार्ग 6|राष्ट्रीय राजमार्ग संख्या 6]] और 200 इससे होकर गुज़रते हैं। &lt;br /&gt;
*राज्य में सड़कों की कुल लंबाई 34,930 कि.मी. है। &lt;br /&gt;
*राष्ट्रीय राजमार्गों की लंबाई 2,225 कि.मी., प्रांतीय राजमार्गों की लंबाई 3,213.50 कि.मी., ज़िला सड़कों की लंबाई 4,814 कि.मी.और ग्रामीण सड़कों की लंबाई 27,001 कि.मी. है। &lt;br /&gt;
*उत्तर-दक्षिण को जोड़ने वाले दो तथा पूर्व-पश्चिम को जोड़ने वाले चार सड़क गलियारे बनाए जा रहे हैं जिनकी कुल लंबाई 3,106.75 कि.मी.है।&lt;br /&gt;
====रेल मार्ग====&lt;br /&gt;
*छत्तीसगढ़ में कुछ प्रमुख रेलमार्ग राज्य से होकर गुज़रते हैं और [[बिलासपुर छत्तीसगढ़|बिलासपुर]], दुर्ग, [[रायपुर]], मनेंद्रगढ़ तथा चांपा महत्त्वपूर्ण रेल जंक्शन हैं।&lt;br /&gt;
====हवाई मार्ग====&lt;br /&gt;
*छत्तीसगढ़ में रायपुर और बिलासपुर में हवाई अड्डे हैं। &lt;br /&gt;
*रायपुर [[नई दिल्ली]], [[नागपुर]], [[मुंबई]] और [[भुवनेश्वर]] के साथ दैनिक उडानों द्वारा जुड़ा है। &lt;br /&gt;
*बिलासपुर, [[भिलाई]], रायगढ़, जगदलपुर, अम्बिकापुर, कोरबा, जशपुरानगर और राजनांदगांव में हवाई पट्टियां हैं।&lt;br /&gt;
==सांस्कृतिक जीवन==&lt;br /&gt;
*छत्तीसगढ़ की संस्कृति की एक धारा लोक जीवन में प्रवाहित है। &lt;br /&gt;
*यह धारा जीवन के उल्लास से रसमय है और अनेक रूपों में प्रकट है।&lt;br /&gt;
*इसके अंतर्गत अंचल के प्रसिद्ध उत्सव, नृत्य-संगीत, मेला-मड़ई तथा लोक शिल्प शामिल है। &lt;br /&gt;
*[[बस्तर]] का [[दशहरा]], [[रायगढ़ ज़िला|रायगढ़]] का गणेशोत्सव तथा [[बिलासपुर छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] का राउत मढ़ई ऐसे ही उत्सव हैं, जिनकी अपनी ही पहचान है।&lt;br /&gt;
*पंडवानी, भरथरी, पंथी नृत्य, करमा, दादरा, गेड़ी नृत्य, गौरा, धनकुल आदि की स्वर माधुरी भाव-भंगिमा तथा लय में ओज और उल्लास समाया हुआ है। छत्तीसगढ़ की शिल्पकला में परंपरा और आस्था का अद्भुत समन्वय है। &lt;br /&gt;
*यहाँ की पारंपरिक शिल्प कला में धातु, काष्ठ, बांस तथा [[मिट्टी]] एकाकार होकर अर्चना और अलंकरण के लिए विशेष रूप से लोकप्रिय है। &lt;br /&gt;
*संस्कृति विभाग के कार्यक्रमों में पारंपरिक नृत्य, संगीत तथा शिल्पकला का संरक्षण और संवर्धन के साथ-साथ कलाकारों को अवसर भी प्रदान किये। &lt;br /&gt;
====पर्व एवं त्योहार====&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ के प्रसिद्ध त्योहार हैं- पोला, नवाखाई, [[दशहरा]], [[दीपावली]], [[होली]], [[गोवर्धन पूजा]] को बड़े उत्साह और धूमधाम से मनाया जाता है।&lt;br /&gt;
==पर्यटन स्थल==&lt;br /&gt;
भारत के हृदय में स्थित छत्तीसगढ में समृद्ध सांस्कृतिक पंरपरा और आकर्षक प्राकृतिक विविधता है। राज्य में प्राचीन स्मारक, दुर्लभ वन्यजीव, नक़्क़ाशीदार मंदिर, बौद्धस्थल, महल, जल-प्रपात, पर्वतीय पठार, रॉक पेंटिंग और गुफ़ाएं हैं। बस्तर अपनी अनोखी सांस्कृतिक और भौगोलिक पहचान के साथ पर्यटकों को एक नई ताजगी प्रदान करता हो। चित्रकोट के जल-प्रपात जहां इंद्रावती नदी का पानी 96 फुट ऊंचाई से गिरता है। कांगेर नदी के सौ फुट की ऊंचाई से गिरने से बने [[तीरथगढ़ जलप्रपात]] नयनभिराम दृश्य उपस्थित करते हैं। अन्य प्रमुख स्थल हैं: केशकल घाटी, कांगेरघाट राष्ट्रीय पार्क, कैलाश गुफ़ाएं और कुडंबसर गुफ़ाएं जो अपने प्राकृतिक सौंदर्य के लिए जानी जाती हैं। जंगल, पहाड़, पाताल भेदी झरनों के साथ-साथ प्राकृतिक सौन्दर्य शौक़ीनों के लिए [[छत्तीसगढ़]] में बहुत कुछ है। राज्य में 3 राष्ट्रीय पार्क और 11 वाइल्ड लाइफ़ सेंचुरी हैं। जहाँ [[शीत ऋतु]] के लिए जंगल सफारी और कैंपिंग सुविधा उपलब्ध कराई गई है। छत्तीसगढ़ राज्य में [[पहाड़ी मैना]] को राजकीय पक्षी का गौरव प्रदान किया गया है। [[बारनावापारा वन्य जीवन अभयारण्य|बारनावापारा]] राज्य का प्रथम पक्षी विहार था, जिसे ब्रिटिशकाल में विकसित किया गया था। राज्य में पैरासेलिंग, पैराग्लाइडिंग, पैपलिंग, रॉक क्लाइंबिंग और वॉटर स्पोर्ट्स जैसी सुविधाओं की भी तैयारी की गयी है।&lt;br /&gt;
====जलप्रपात====&lt;br /&gt;
[[अमृतधारा जलप्रपात]] [[कोरिया ज़िला|कोरिया ज़िले]] का एक प्राकृतिक झरना है, जो [[हसदो नदी]] पर स्थित है। [[छत्तीसगढ़]] में कोरिया [[भारत]] में ब्रिटिश शासन के दौरान एक रियासत थी। पूरे भारत में कोरिया को प्राकृतिक सौंदर्य के लिए जाना जाता है। [[चित्र:Amritdhara-Waterfall.jpg|thumb|left|250px|[[अमृतधारा जलप्रपात]], [[कोरिया ज़िला]], छत्तीसगढ़]] यह जगह पूरे घने जंगलों, पहाड़ों, नदियों और झरनों से भरी पड़ी है। अमृतधारा जलप्रपात कोरिया में सबसे प्रसिद्ध झरनों में से एक है। कोरिया में अमृतधारा झरना, एक बहुत ही शुभ [[शिव]] मंदिर के लिए प्रसिद्ध है। इस जगह के आसपास एक बहुत प्रसिद्ध मेला हर साल आयोजित किया जाता है। मेले का आयोजन रामानुज प्रताप सिंह जूदेव, जो कोरिया राज्य के राजा थे, ने वर्ष [[1936]] में किया गया था। [[महाशिवरात्रि]] के उत्सव के दौरान इस जगह में मेले का आयोजन होता है, जिस दौरान यहाँ लाखों श्रद्धालुओं की भीड़ उपस्थित होती है।&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
छत्तीसगढ़ के [[जशपुर ज़िला|जशपुर ज़िले]] से 15 किमी. दूर '[[रानीदाह जलप्रपात]]' स्थित है। मान्यता है कि [[उड़ीसा]] की किसी रानी ने यहाँ कूदकर आत्महत्या कर ली थी। इसीलिए इसका नाम रानीदाह पड़ा। रानीदाह के निकट महाकालेश्वर मंदिर स्थित है। रानीदाह जलप्रपात से एक किमी. दूर दक्षिण में ऐतिहासिक स्थल पंचभैया प्राचीन शिवमंदिर है। इस जलप्रताप से आगे [[बिहार]] की रामरेखा की प्रसिद्ध गुफ़ाएँ एवं प्राचीन मंदिर जाने का मार्ग है। इसलिए रानीदाह का इस राज्य में विशेष महत्त्व है। [[बिलासपुर छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] में रतनपुर का महामाया मंदिर, डूंगरगढ में बंबलेश्वरी देवी मंदिर, [[दांतेवाड़ा ज़िला|दांतेवाडा]] में [[दंतेश्वरी मंदिर|दंतेश्वरी देवी मंदिर]] और छठी से दसवीं शताब्दी में [[बौद्ध धर्म]] का प्रमुख केंद्र रहा [[सिरपुर (छत्तीसगढ़)|सिरपुर]] भी महत्त्वपूर्ण पर्यटन स्थल हैं। महाप्रभु [[वल्लभाचार्य]] का जन्मस्थान चंपारण, खूटाघाट जल प्रपात, मल्लाहार में डिंडनेश्वरी देवी मंदिर, [[अचानकमार वन्य जीवन अभयारण्य|अचानकमार अभयारण्य]], [[रायपुर]] के पास उदंति अभयारण्य, कोरबा ज़िले में पाली और कंडई जल प्रपात भी पर्यटकों के मनपसंद स्थल हैं। खरोड जंजगीर चंपा का साबरी मंदिर, शिवरीनारायण का नरनारायण मंदिर, रंजिम का राजीव लोचन और कुलेश्वर मंदिर, सिरपुर का लक्ष्मण मंदिर और जंजगीर का विष्णु मंदिर महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थलों में हैं।&lt;br /&gt;
==स्मरणीय तथ्य== &lt;br /&gt;
; 2011 की जनगणना के अनुसार&lt;br /&gt;
* छत्तीसगढ़ में [[बीजापुर ज़िला|बीजापुर]] सबसे कम साक्षरता वाला ज़िला है। &lt;br /&gt;
* छत्तीसगढ़ का सर्वाधिक साक्षर ज़िला [[दुर्ग ज़िला|दुर्ग]] है।&lt;br /&gt;
* छत्तीसगढ़ की कुल जनसंख्या दो करोड़ 55 लाख 40 हजार 196 है। इसमें एक करोड़ 28 लाख 27 हजार 915 पुरुष और एक करोड़ 27 लाख 12 हजार 281 महिलाएं हैं। प्रदेश की ग्रामीण आबादी लगभग एक करोड़ 96 लाख 3 हजार 658 और शहरी आबादी 59 लाख 36 हजार 538 है।&lt;br /&gt;
* पुरुष और स्त्री जनसंख्या में लैंगिक अनुपात के मामले में छत्तीसगढ़ का स्थान देश में दूसरा है। यहां प्रति एक हजार पुरुषों के बीच स्त्रियों की संख्या 991 है।&lt;br /&gt;
* खनिज राजस्व की दृष्टि से देश में दूसरा बड़ा राज्य है।&lt;br /&gt;
* वन राजस्व की दृष्टि से तीसरा बड़ा राज्य है।&lt;br /&gt;
* राज्य के कुल क्षेत्रफल का 44 प्रतिशत हिस्सा बहुमूल्य वनों से परिपूर्ण है।&lt;br /&gt;
* देश के कुल खनिज उत्पादन का 16 प्रतिशत खनिज उत्पादन छत्तीसगढ़ में होता है।&lt;br /&gt;
* छत्तीसगढ़ में देश का 38.11 प्रतिशत टिन अयस्क, 28.38 प्रतिशत [[हीरा]], 18.55 प्रतिशत [[लौह अयस्क]] और 16.13 प्रतिशत [[कोयला]], 12.42 प्रतिशत [[डोलोमाइट]], 4.62 प्रतिशत [[बाक्साइट]] उपलब्ध है।&lt;br /&gt;
* छत्तीसगढ़ में [[भारत]] का लगभग 20 प्रतिशत आयरन ओर है, यानी हर पांचवें टन आयरन ओर पर छत्तीसगढ़ का नाम लिखा है।&lt;br /&gt;
* भारत में कोयले पर आधारित हर छठवां उद्योग छत्तीसगढ़ के कोयले से चल सकता है। देश के कुल कोयले के भण्डार का लगभग 17 प्रतिशत छत्तीसगढ़ में है।&lt;br /&gt;
* डोलोमाइट पर आधारित हर पांचवाँ उद्योग छत्तीसगढ़ पर निर्भर है, क्योंकि छत्तीसगढ़ के पास देश के कुल डोलोमाइट का लगभग 12 प्रतिशत भण्डार है।&lt;br /&gt;
* बायोडीजल उत्पादन और उसके लिए रतनजोत के वृक्षारोपण में छत्तीसगढ़ देश में अग्रणी है।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=http://old.dprcg.gov.in/content/%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A5%9D-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96-%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF |title=छत्तीसगढ़-प्रमुख तथ्य  |accessmonthday=25 अप्रैल|accessyear=2018 |last= |first= |authorlink= |format= |publisher=छत्तीसगढ़ जनसंपर्क विभाग|language=हिंदी }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक3|माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध=}}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ के ज़िले}}&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ के नगर}}&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ के पर्यटन स्थल}}&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ राज्य के ऐतिहासिक स्थान}}&lt;br /&gt;
{{राज्य और के. शा. प्र.}}&lt;br /&gt;
{{राज्य और के. शा. प्र.2}}&lt;br /&gt;
[[Category:छत्तीसगढ़ राज्य]]&lt;br /&gt;
[[Category:भारत के राज्य और केन्द्र शासित प्रदेश]][[Category:राज्य संरचना]]&lt;br /&gt;
[[Category:चुनाव अद्यतन]]&lt;br /&gt;
[[Category:मध्य भारत]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8_23&amp;diff=627668</id>
		<title>छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान 23</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8_23&amp;diff=627668"/>
		<updated>2018-05-06T12:34:22Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी}}&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान}}&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;bharattable-green&amp;quot; width=&amp;quot;100%&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| valign=&amp;quot;top&amp;quot;|&lt;br /&gt;
{| width=&amp;quot;100%&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
&amp;lt;quiz display=simple&amp;gt;&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़]] के अंतिम आई.सी.एस. छत्तीसगढ़ की किस रियासत के थे?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
+[[सारंगगढ़]] &lt;br /&gt;
-[[रायगढ़ ज़िला|रायगढ़]] &lt;br /&gt;
-बिंद्रानवागढ़ &lt;br /&gt;
-[[खैरागढ़]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{'खनिज भवन' को किस नाम से जाना जाता है?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-सोन पहाड़&lt;br /&gt;
-सम्पदा&lt;br /&gt;
-हीरापुर&lt;br /&gt;
+सोनाखान&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{'मिनी माता' [[छत्तीसगढ़]] के किस स्थान से सांसद चुनी जाती रहीं? &lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
+[[रायपुर]] &lt;br /&gt;
-[[बस्तर ज़िला|बस्तर]] &lt;br /&gt;
-[[बिलासपुर छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] &lt;br /&gt;
-[[दुर्ग छत्तीसगढ़|दुर्ग]] &lt;br /&gt;
||[[चित्र:Raipur-District-Map.jpg|right|100px|रायपुर का मानचित्र]][[रायपुर]] शहर [[छत्तीसगढ़]] राज्य की राजधानी है और यह मध्य [[भारत]] में स्थित है। रायपुर शहर छत्तीसगढ़ के क्षेत्र का मुख्य नगर है। रायपुर शहर का क्षेत्रफल 55.03 वर्ग किमी. है और यहाँ कोई उल्लेखनीय प्राचीन इमारत नहीं हैं। यहाँ की बस्ती की स्थापना 14वीं शताब्दी में रतनपुर राजवंश के राय ब्रह्मदेव ने की थी। [[खलारी]] के [[कलचुरी वंश|कलचुरी]] नरेश राजा सिंहा ने प्रथम बार यहाँ अपनी राजधानी बनाई थी। यह भूतपूर्व छत्तीसगढ़ रियासत मंडल का मुख्यालय था और 1867 में इसे नगरपालिका बनाया गया।{{point}}अधिक जानकारी के लिए देखें:-[[रायपुर]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[बिलासपुर छत्तीसगढ़|बिलासपुर]]-[[अमृतसर]]-[[नागपुर]]-[[भोपाल]]-[[दिल्ली]] होकर जाने वाली एक्सप्रेस कौन-सी है?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-महानदी एक्सप्रेस&lt;br /&gt;
+छत्तीसगढ़ एक्सप्रेस&lt;br /&gt;
-अमरकण्टक एक्सप्रेस&lt;br /&gt;
-सारनाथ एक्सप्रेस&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़]] राज्य मानवाधिकार आयोग के प्रथम अध्यक्ष कौन हैं? &lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-न्यायमूर्ति श्री आर.एस. गर्ग&lt;br /&gt;
-न्यायमूर्ति श्री डब्ल्यू.ए. शिशाक&lt;br /&gt;
-न्यायमूर्ति श्री के. एस. अग्रवाल&lt;br /&gt;
+उपरोक्त में से कोई नहीं&lt;br /&gt;
&amp;lt;/quiz&amp;gt;&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान}}&lt;br /&gt;
{{सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी}}&lt;br /&gt;
[[Category:सामान्य ज्ञान]]&lt;br /&gt;
[[Category:सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी]]&lt;br /&gt;
[[Category:छत्तीसगढ़ राज्य]]&lt;br /&gt;
[[Category:छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8_20&amp;diff=627666</id>
		<title>छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान 20</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%9B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8_20&amp;diff=627666"/>
		<updated>2018-05-06T12:31:15Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी}}&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान}}&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;bharattable-green&amp;quot; width=&amp;quot;100%&amp;quot;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| valign=&amp;quot;top&amp;quot;|&lt;br /&gt;
{| width=&amp;quot;100%&amp;quot;&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
&amp;lt;quiz display=simple&amp;gt;&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़]] का सबसे बड़ा जलप्रपात कौन-सा है?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
+[[चित्रकोट जलप्रपात|चित्रकोट]]&lt;br /&gt;
-[[रानीदाह जलप्रपात|रानीदाह]]&lt;br /&gt;
-तामारा घुमड़&lt;br /&gt;
-[[तीरथगढ़ के झरने|तीरथगढ़]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{'जवाहरलाल नेहरू चिकित्सा एवं अनुसंधान केंद्र' कहाँ स्थित है?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-[[रायपुर]]&lt;br /&gt;
+[[भिलाई]] &lt;br /&gt;
-[[बिलासपुर छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] &lt;br /&gt;
-[[धमतरी]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[रायपुर]] के प्रथम 'दूधाधारी वैष्णव संस्कृत महाविद्यालय' की स्थापना कब की गई थी?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
-सन 1960 ई.&lt;br /&gt;
+सन 1955 ई.&lt;br /&gt;
-सन 1942 ई. &lt;br /&gt;
-सन 1930 ई.&lt;br /&gt;
||[[चित्र:Chitrakote-Falls-Chhattisgarh.jpg|right|100px|चित्रकूट जलप्रपात, छत्तीसगढ़]]शिक्षा के क्षेत्र में भी [[छत्तीसगढ़]] ने धीरे-धीरे विकास की गति को अपनाया है। ऐतिहासिक दृष्टि से देखें तो यहाँ की शिक्षा पद्धति में [[संस्कृत]] का भी महत्त्वपूर्ण स्थान है। महंत वैष्णवदास जी संस्कृत शिक्षा के बड़े प्रेमी थे। शिक्षा के प्रसार-प्रचार के लिए उन्होंने उल्लेखनीय कार्य किया। सन् 1955 में [[रायपुर]] में 'श्री दूधाधारी वैष्णव संस्कृत महाविद्यालय' खुलवाने के लिए 3.5 लाख रुपये नगद और 100 एकड़ ज़मीन दान में दी। आगे चलकर अमरदीप टॉकिज को भी इस महाविद्यालय को दान कर दिया।{{point}}अधिक जानकारी के लिए देखें:-[[छत्तीसगढ़]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़]] में 'बाल गंगाधर तिलक मेडिकल इंस्टीट्यूट' की स्थापना कहाँ की गई है?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
+[[जगदलपुर]]&lt;br /&gt;
-[[बिलासपुर छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] &lt;br /&gt;
-[[रायपुर]] &lt;br /&gt;
-[[रायगढ़ ज़िला|रायगढ़]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{[[छत्तीसगढ़]] में [[रायपुर ज़िला|रायपुर ज़िले]] का वह कौन-सा क्षेत्र है, जहाँ [[हीरा|हीरे]] के भंडार का पता लगा है?&lt;br /&gt;
|type=&amp;quot;()&amp;quot;}&lt;br /&gt;
+देवभोग&lt;br /&gt;
-[[दुर्ग छत्तीसगढ़|दुर्ग]]&lt;br /&gt;
-[[बस्तर ज़िला|बस्तर]]&lt;br /&gt;
-बैलाडीला&lt;br /&gt;
||[[चित्र:Diamond.jpg|right|120px|हीरा]][[छत्तीसगढ़]] राज्य में 75 से भी ज़्यादा बड़े और मध्यम [[इस्पात]] उद्योग हैं, जो गर्म [[धातु]], कच्चा [[लोहा]], भुरभुरा लोहा, रेल की पटरियों, लोहे की सिल्लियों और पट्टियों आदि का उत्पादन करते हैं। [[खनिज]] संपदा से ही छत्तीसगढ़ को सालाना 600 करोड़ रुपये से ज़्यादा का राजस्व प्राप्त होता है। [[रायपुर ज़िला|रायपुर ज़िले]] के 'देवभोग' में [[हीरा|हीरे]] के भंडार हैं। लगभग 2 वर्षों में इसका खनन आरंभ हो जाने पर राज्य को 2,000 करोड़ रुपये सालाना का अतिरिक्त राजस्व मिलने की उम्मीद है।{{point}}अधिक जानकारी के लिए देखें:-[[छत्तीसगढ़]]&lt;br /&gt;
&amp;lt;/quiz&amp;gt;&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
{{छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान}}&lt;br /&gt;
{{सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी}}&lt;br /&gt;
[[Category:सामान्य ज्ञान]]&lt;br /&gt;
[[Category:सामान्य ज्ञान प्रश्नोत्तरी]]&lt;br /&gt;
[[Category:छत्तीसगढ़ राज्य]]&lt;br /&gt;
[[Category:छत्तीसगढ़ सामान्य ज्ञान]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%86%E0%A4%B0&amp;diff=627647</id>
		<title>आर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%86%E0%A4%B0&amp;diff=627647"/>
		<updated>2018-05-06T11:33:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''आर''' एक ऐतिहासिक स्थान है जहाँ से एक [[अभिलेख]] प्राप्त हुआ था जिससे सूचित होता है कि [[शकसंवत]] 41 या 118 ई. में इस स्थान पर [[कनिष्क द्वितीय]] का राज था।&amp;lt;ref&amp;gt;यह अभिलेख [[लाहौर]] संग्रहालय में है।&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
*इस कनिष्क को प्रोफ़ेसर लूडर्स ने [[कनिष्क|कनिष्क प्रथम]] का पौत्र माना है। &lt;br /&gt;
*अभिलेख में कनिष्क (द्वितीय) की उपाधि '''कैसरस''' (कैसर या सीज़र) लिखी है। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
*ऐतिहासिक स्थानावली | पृष्ठ संख्या= 67-68| विजयेन्द्र कुमार माथुर |  वैज्ञानिक तथा तकनीकी शब्दावली आयोग | मानव संसाधन विकास मंत्रालय, भारत सरकार&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{कुषाण साम्राज्य}}&lt;br /&gt;
[[Category:कुषाण साम्राज्य]]&lt;br /&gt;
[[Category:शक एवं कुषाण काल]]&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थान कोश]] [[Category:ऐतिहासिक स्थानावली]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6:%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE&amp;diff=627640</id>
		<title>भारतकोश:अभ्यास पन्ना</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6:%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE&amp;diff=627640"/>
		<updated>2018-05-06T10:46:57Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: पृष्ठ को खाली किया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0&amp;diff=627639</id>
		<title>साँचा वार्ता:पाणिनिकालीन नगर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0&amp;diff=627639"/>
		<updated>2018-05-06T10:29:56Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: '{{वार्ता}}' के साथ नया पृष्ठ बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{वार्ता}}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0&amp;diff=627636</id>
		<title>साँचा:पाणिनिकालीन नगर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0&amp;diff=627636"/>
		<updated>2018-05-06T10:22:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=पाणिनिकालीन नगर&lt;br /&gt;
|title =[[:श्रेणी:पाणिनिकालीन नगर|पाणिनिकालीन नगर]]&lt;br /&gt;
|titlestyle =background:#c8c8c8;&lt;br /&gt;
|groupstyle =background:#d5d5d5;&lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px; background:#f8f4fa;&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image=&lt;br /&gt;
|imagestyle=&lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =&lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 =[[सूरमस]]  &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp;   [[शर्यणावत]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[मंडु और खंडु]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[चक्रवाल]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[सौभूत]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[तौषायण]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[महानगर और नवनगर]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[आसंदीवत]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[नड्वल]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[ऐषुकारिभक्त]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[रोणी]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[पलदी]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[मार्देयपुर]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[फलकपुर]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[कत्रि]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[गौडपुर]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[अरिष्टपुर]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[वरणा]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[कूचवार]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[सौवास्तव]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[शलातुर]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[चिहणकंथ]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[संकल]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[तूदी]] &amp;amp;nbsp;  • &amp;amp;nbsp; [[कापिशी]]&lt;br /&gt;
|list1style=&lt;br /&gt;
|group2 =&lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =&lt;br /&gt;
|group3=&lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=&lt;br /&gt;
|list3style=&lt;br /&gt;
|group4= &lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4=&lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5= &lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =&lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6= &lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=&lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7= &lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8= &lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8=&lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9= &lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10= &lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11= &lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12= &lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13= &lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14= &lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:इतिहास के साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8C%E0%A4%B0&amp;diff=627591</id>
		<title>इन्दौर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8C%E0%A4%B0&amp;diff=627591"/>
		<updated>2018-05-06T10:06:54Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा इन्दौर}}&lt;br /&gt;
'''इन्दौर''' शहर, पश्चिमी [[मध्य प्रदेश]] राज्य, मध्य [[भारत]] में स्थित है। यह [[क्षिप्रा नदी]] की सहायक [[सरस्वती नदी|सरस्वती]] एवं ख़ान धाराओं पर स्थित है। स्‍वर कोकिला [[लता मंगेशकर]] का शहर इन्दौर हाल के दिनो में शिक्षा के केन्द्र के रूप में उभरा है। इसे मध्य प्रदेश की व्यावसायिक राजधानी के रूप में भी जाना जाता है। इन्दौर मालवा का सबसे बड़ा शहर है। ऐतिहासिक तथ्यों के अनुसार यह बहुत पुराना नगर नहीं है। 1715 के आसपास यह क्षेत्र [[ओंकारेश्वर]] से [[उज्जैन]] के मध्य यात्रा का एक खुशनुमा पड़ाव हुआ था। आज यह महानगर में तब्दील होता एक शहर है, जो [[मुम्बई]] का स्वरूप लेता जा रहा है। इसके नगर नियोजन की योजना सन् 1918 में सर पेट्रिकगेडेस ने बनाई, लेकिन इसकी विकास यात्रा 1818 में नगर-पालिका, [[1878]] में रेलवे, [[1906]] में बिजली और [[1907]] में टेलीफ़ोन के साथ शुरू हो गयी।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=http://hindi.indiawaterportal.org/node/6563 |title=इंदौर का पानी |accessmonthday=[[9 जनवरी]] |accessyear=[[2011]] |last=तिवारी |first=डॉ. स्वाति  |authorlink= |format= |publisher=इंडिया वाटर पोर्टल (हिन्दी) |language=[[हिन्दी]] }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
==इतिहास==&lt;br /&gt;
1715 में स्थानीय ज़मींदारों ने इन्दौर को [[नर्मदा नदी]] घाटी मार्ग पर व्यापार केन्द्र के रूप में बसाया था। पहले इन्दौर का नाम इन्दुर था लेकिन 1741 ई. में बने इंद्रेश्वर मंदिर के कारण यहाँ का नाम इन्दौर पड़ा। यह [[मराठा]] होल्कर की पूर्व इन्दौर रियासत की राजधानी बन गया। &lt;br /&gt;
*[[मध्य प्रदेश]] में स्थित प्रसिद्ध शहर इन्दौर को अठारहवीं [[सदी]] के मध्य में [[मल्हारराव होल्कर]] द्वारा स्थापित किया गया था। &lt;br /&gt;
*होल्कर ने दूसरे [[पेशवा]] [[बाजीराव प्रथम]] की ओर से अनेक लड़ाइयाँ जीती थीं। 1733 में बाजीराव पेशवा ने इन्दौर को [[मल्हारराव होल्कर]] को पुरस्कार के रूप में दिया था। &lt;br /&gt;
*उसने [[मालवा]] के दक्षिण-पश्चिम भाग को क़ब्ज़े में करके इन्दौर को अपनी राजधानी बनाया। &lt;br /&gt;
*उसकी मृत्यु के पश्चात् दो अयोग्य शासक गद्दी पर बैठे, किंतु तीसरी शासिका [[अहिल्याबाई होल्कर|अहिल्या बाई]] (1765-1795 ई.) ने शासन कार्य बड़ी सफलता के साथ निष्पादित किया। &lt;br /&gt;
*जनवरी 1818 में इन्दौर ब्रिटिश शासन के अधीन हो गया। यह ब्रिटिश मध्य [[भारत]] संस्था का मुख्यालय एवं मध्य भारत की ग्रीष्मकालीन राजधानी ([[1948]]-[[1956|56]]) था।&lt;br /&gt;
*इन्दौर में होल्कर नरेशों के प्रासाद उल्लेखनीय हैं।&lt;br /&gt;
====इंद्रपुर या इंदौर====&lt;br /&gt;
इन्दौर [[होल्कर वंश|होल्कर]]-नरेशों की भूतपूर्व रियासत तथा उसकी राजधानी है। इस नगर को [[अहिल्याबाई होल्कर|अहिल्याबाई]] ने 18वीं सदी में बसाया था। इसका नाम यहां स्थित इंद्रेश्वर के प्राचीन मंदिर के कारण इंद्रपुर या इंदौर हुआ था। इंदौर के होलकर नरेशों ने विशेषतः [[जसवंतराव होल्कर]] ने [[अंग्रेज़|अंग्रेजों]] के [[भारत]] में अपने साम्राज्य की जड़ें जमाने के समय उनका काफी विरोध किया था किंतु इन्होंने पार्श्ववर्ती राजपूत नरेशों के राज्य में काफी लूटमार मचाई थी। जिसके कारण उनकी सहानुभूति इन्हें ना मिल सकी। इंदौर में होलकर नरेशों के प्राचीन प्रासाद उल्लेखनीय हैं।&amp;lt;ref&amp;gt; पुस्तक- ऐतिहासिक स्थानावली |लेखक: विजयेन्द्र कुमार माथुर |संकलन: भारतकोश पुस्तकालय |पृष्ठ संख्या: 74 &amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
==औद्योगिक शहर==&lt;br /&gt;
इन्दौर पश्चिमी मध्य प्रदेश का मुख्य संग्रहण एवं वितरण केन्द्र होने के अलावा वाणिज्यिक एवं औद्योगिक केन्द्र भी है। यहाँ लगभग 6000 से अधिक छोटे-बड़े उद्योग हैं। इसके आसपास के क्षेत्रों में 800 से अधिक उद्योग हैं। इन्दौर व्यवसायिक क्षेत्र में मध्य प्रदेश का प्रमुख वितरण केन्द्र और व्यापार मंडी है। यहाँ किसान अपने उत्पादन को बेचने और औद्योगिक वर्ग से मिलने आते हैं। यहाँ के आसपास की ज़मीन कृषि-उत्पादन के लिये उत्तम है। इन्दौर मध्य-भारत का [[गेहूँ]], [[मूँगफली]] और [[सोयाबीन]] का प्रमुख उत्पादक है। इन्दौर अपने नमकीनों तथा मसालेदार भोजन के लिए भी जाना जाता है। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
यहाँ के प्रमुख उद्योग में कपड़ा, टाइल सीमेंट, रसायन, तंबू, फ़र्नीचर एवं खेल के सामान का उद्योग अनाज मिल तथा धातुकर्म शामिल हैं। यहाँ ऑटो एवं साइकिल और अभियांत्रिकी कार्यशालाएँ भी हैं। पुराने उद्योगों में चर्मशोधक शालाएँ, तेल की मिलें, [[मिट्टी]] के बर्तन, लाख की [[चूड़ी|चूड़ियों]] के साथ-साथ हथकरघा बुनाई छपाई एवं रंगाई तथा निवाड़ निर्माण शामिल हैं। लट्ठा एवं नैनकला यहाँ उत्पादित सूती कपड़े की क़िस्में हैं।&lt;br /&gt;
==शिक्षण संस्थान==&lt;br /&gt;
इन्दौर में देवी अहिल्या विश्वविद्यालय, सन् [[1964]] ई. में इन्दौर विश्वविद्यालय के रूप में स्थापित है। अन्य शैक्षणिक संस्थानों में होल्कर विज्ञान, एस. जी. एस. इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी ऐंड साइंस, अंतर्राष्ट्रीय व्यावसायिक अध्ययन संस्थान (आइ. आइ. पी. एस.), महात्मा गाँधी मेमोरियम मेडिकल कॉलेज, इंडियन इंस्टिट्यूट ऑफ़ मैनेजमेंट, चोइथराम हॉस्पिटल ऐंड रिसर्च सेंटर, ग्रामीण महिलाओं के लिए बहाई वोकेशन इंस्टिट्यूट तथा अटॉमिकसेंटर फ़ॉर एडवांस्ड टेक्नोलॉजी शामिल हैं। इन्दौर में देश के सबसे पुराने कला विद्यालयों में से एक विष्णु देवलिकर कला विद्यालय है। [[चित्र:Central-Museum-Indore.jpg|thumb|250px|left|[[केंद्रीय संग्रहालय इन्दौर|केंद्रीय संग्रहालय]], इन्दौर]] प्रसिद्ध चित्रकार एन. एस. बेंद्रे एवं [[एम. एफ. हुसैन]] इसी विद्यालय की देन हैं। इन्दौर उस्ताद अमीर ख़ान द्वारा स्थापित संगीत के इन्दौर घराने के लिए भी प्रसिद्ध है। इन्दौर की साक्षरता दर काफ़ी ऊँची है। इन्दौर में कई आयुर्वेदिक व एलोपैथिक अस्पताल एवं प्रशिक्षण संस्थान हैं। इन्दौर कस्तूरबा ग्राम आश्रम का मुख्यालय भी है। शहर में [[एशिया]] का पहला एवं विश्व का तीसरा लेज़र किरण [[परमाणु]] [[ऊर्जा]] केन्द्र स्थापित किया जा रहा है। इन्दौर में [[मध्य प्रदेश लोक सेवा आयोग]] का मुख्यालय भी है।&lt;br /&gt;
====रहन सहन====&lt;br /&gt;
इंदौर के लोगों का रहन सहन बहुत उत्तम है। यहाँ हर मौसम सामान्य होता है। सर्दी, गर्मी और बरसात सभी मौसम सामान्य रहते हैं। यहाँ न तो अधिक ठंड पड़ती है, न अधिक बरसात होती है और न ज़्यादा गर्मी पड़ती है। इसलिये यहाँ का मौसम रहने के लिए अनुकूल है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
====खानपान====&lt;br /&gt;
इंदौर खाने खिलाने के लिये प्रसिद्ध हैं, यहाँ सराफा, छप्पन आदि स्थान है जहाँ लोग स्वादिष्ट व्यंजन की तलाश में जाते हैं। सराफा में जोशी वाले का [[दही वडा]], गाजर का हलवा, भुट्टे आदि विख्यात है। इंदौर की नमकीन काफ़ी प्रसिद्ध है, यहाँ की नमकीन [[मध्यप्रदेश]] और [[महाराष्ट्र]] के कई शहरों और गाँवों में जाती है। नमकीन में सेव, मिक्चर आदि प्रसिद्ध हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==परिवहन==&lt;br /&gt;
[[चित्र:Lal-Bagh-Palace-Indore.jpg|thumb|250px|[[लाल बाग़ महल इन्दौर|लाल बाग़ महल]], इन्दौर]]&lt;br /&gt;
;वायु मार्ग&lt;br /&gt;
इन्दौर में एक हवाई अड्डा है। यह हवाई अड्डा देश के प्रमुख शहरों से वायु मार्ग द्वारा जुड़ा हुआ है।&lt;br /&gt;
;रेल मार्ग&lt;br /&gt;
यहाँ रेलवे स्‍टेशन भी है। यह रेलवे स्‍टेशन देश के अन्‍य शहरों से जुड़ा हुआ है। यहाँ [[मुंबई]] और [[दिल्ली]] से सीधी ट्रेन सेवा है।&lt;br /&gt;
;सड़क मार्ग&lt;br /&gt;
इन्दौर सड़क मार्ग द्वारा उज्जैन (55 किलोमीटर) तथा भोपाल (186 किलोमीटर) से जुड़ा हुआ है। यहाँ का सड़क परिवहन तंत्र बहुत विकसित है। अन्य सुविधाओं के अलावा इन्दौर के पास अभी 50 टाटा स्टार बसें हैं, जिनमें उपग्रहों से संचालित जी.पी.एस. के अलावा कम्प्यूटरीकृत टिकट मशीनें भी हैं। बस स्थानकों पर इलेक्टॉनिक सूचना पट लगे हैं जिन पर यह देखा जा सकता है कि कौन सी बस कहाँ है, और कितनी देर में अमुक स्थान तक पहुँचेगी। ये बसें समय पर आती हैं। विभिन्न मार्गों के हिसाब से अलग-अलग [[रंग|रंगों]] की बसे उपलब्ध हैं। बसों के कर्मचारियों को जनता के साथ कैसा व्यवहार करना चाहिये, इस बारे में भी एक प्रबंधन संस्था कर्मचारियों को प्रशिक्षण दे रही है। &lt;br /&gt;
==पर्यटन==&lt;br /&gt;
[[चित्र:Rajwada-indore.jpg|thumb|220px|[[राजवाड़ा महल इन्दौर|राजवाड़ा महल]], इन्दौर]]&lt;br /&gt;
{{मुख्य|इन्दौर पर्यटन}}&lt;br /&gt;
मध्‍य प्रदेश का सबसे बड़ा शहर इन्दौर एक प्रमुख पर्यटन स्‍थल है। यह एक ऐतिहासिक शहर है। मध्‍यकाल में यह होल्‍कर राजवंश की राजधानी हुआ करता था। यहाँ अभी भी इस वंश से संबंधित भवनों को देखा जा सकता है। टाउन हॉल, केंद्रीय संग्रहालय तथा अन्‍नपूर्णा मंदिर यहाँ के प्रमुख दर्शनीय स्‍थल हैं। इस शहर में अनेक महल हैं जिसमें रजवाड़ा का ख़ास स्‍थान है। यहाँ दो विश्वविद्यालय हैं। इन्दौर शहर के संस्थापक ज़मींदार परिवार है जो आज भी बङा रावला जूनी इन्दौर में निवास करता है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
पर्यटक स्थलों में होल्करों द्वारा निर्मित लाल बाग़ महल, काँच मन्दिर जिसमें काँच का अद्भुतकला कौशल है, ख़ान नदी के तट पर कृष्णपुरा छतरी, सातमंज़िला भव्य होल्कर रजवाड़ा महल जिसका केवल अग्रभाग बचा है, बड़ा गणपति जिसमें [[गणेश]] की 7.62 मीटर ऊँची मूर्ति है। [[महात्मा गाँधी]] सभाकक्ष ([[1904]] में स्थापित एवं मूल रूप से किंग एडवर्ड हॉलके रूप में विख्यात) अपने भव्य घंटाघर के साथ संग्रहालय, जिसमें परमार मूर्तिकला का शानदार संग्रह है। शहर का सबसे पुराना नेहरु उद्यान, जिसमें अब एक तरणताल, पुस्तकालय एवं बच्चों के लिए मनोरंजन केन्द्र है। बाहुबली की 6.4 मीटर ऊँची मूर्ति वाला गोमतगिरि तथा एक ख़ूबसूरत झरना पातालपानी शामिल है।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
;रोचक तथ्य&lt;br /&gt;
*[[1971]] में वेस्टईंडीज क्रिकेट टीम के ख़िलाफ़ जीत की खुशी में क़रीब 30 फ़ीट ऊँचे क्रिकेट बैट के स्मारक की स्थापना की गई थी। जिस पर उस विजयी टीम के सभी क्रिकेटरों के नाम और हस्ताक्षर अंकित हैं।&lt;br /&gt;
*विश्व की सब से बड़ी (40 फीट ऊँची) [[गणेश]] जी की मूर्ति यहीं है। इनका चोला बदलने में 15 दिन लगते हैं, जिसे साल में 4 बार ही बदला जाता है।&lt;br /&gt;
*[[अभिनेता]] सलमान खान, [[जॉनी वॉकर]], विजेंद्र घाटगे (गायक), आमिर खान, [[किशोर कुमार]] इस शहर से सम्बन्धित है। &lt;br /&gt;
*इन्दौर शहर महान् गायिका [[लता मंगेशकर]] और [[क्रिकेट]] खिलाड़ी [[राहुल द्रविड़]] का जन्म स्थान है।&lt;br /&gt;
====जनसंख्या====&lt;br /&gt;
[[2001]] की जनगणना के अनुसार इन्दौर शहर की जनसंख्या 15,97,441 है व इन्दौर ज़िले की कुल जनसंख्या 25,85321 है।&lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक2|माध्यमिक=|पूर्णता=|शोध=}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कडियाँ==&lt;br /&gt;
*[http://bharatparytan.blogspot.com/2009/08/blog-post.html भारत दर्शन]&lt;br /&gt;
*[http://www.indore.nic.in/ अधिकारिक वेबसाइट]&lt;br /&gt;
*[http://hindi.indiawaterportal.org/node/6563 इंडिया वाटर पोर्टल]&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{मध्य प्रदेश के पर्यटन स्थल}}&lt;br /&gt;
{{मध्य प्रदेश के नगर}}&lt;br /&gt;
[[Category:मध्य प्रदेश]]&lt;br /&gt;
[[Category:मध्य प्रदेश के नगर]]&lt;br /&gt;
[[Category:भारत के नगर]]&lt;br /&gt;
[[Category:भारत के व्यापारिक क्षेत्र और नगर]]&lt;br /&gt;
[[Category:इन्दौर]][[Category:ऐतिहासिक स्थानावली]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%81_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%90%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8&amp;diff=627587</id>
		<title>साँचा:तमिलनाडु के ऐतिहासिक स्थान</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%A4%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%81_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%90%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8&amp;diff=627587"/>
		<updated>2018-05-06T09:45:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=तमिलनाडु के ऐतिहासिक स्थान&lt;br /&gt;
|title =[[:Category:तमिलनाडु के ऐतिहासिक स्थान|तमिलनाडु के ऐतिहासिक स्थान]]&lt;br /&gt;
|titlestyle =background:#cbd1b1;&lt;br /&gt;
|groupstyle =background:#d0c7f0;&lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px; background:#eff4d8;&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image=&lt;br /&gt;
|imagestyle=background:#ffecec;&lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =&lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 =[[अट्टूर]] '''·''' [[असीकेर]] '''·''' [[आकाश नगर]] '''·''' [[चिंगलपट]] '''·''' [[उथूकाडू]] '''·''' [[ऊटकमण्ड]] '''·''' [[एरिकामेड]] '''·''' [[कनकगिरि]] '''·''' [[कन्यतीर्थ]] '''·''' [[कमलालय]] '''·''' [[करंबनूर]] '''·''' [[तिरुकुन्नूर]] '''·''' [[चंगम]] '''·''' [[बिलुनीतीर्थ]] '''·''' [[बिलारी]] '''·''' [[चेन्नापटम]] '''·''' [[टोडायूर]] '''·''' [[तिरुवेंकाडू]] '''·''' [[तिरुवल्लूर]] '''·''' [[ताड़पत्री (मद्रास)|ताड़पत्री]] '''·''' [[निंबा ग्राम]] '''·''' [[गंगैकोंडचोलपुरम]] '''·''' [[श्रीरंगम]] '''·''' [[गंगईकोंडचोलपुरम]] '''·''' [[नट्टमेडू]] '''·''' [[पिथुण्ड]] '''·''' [[दामणि]] '''·''' [[दक्षिणमधुरा]] '''·''' [[तिरुपत्तिकुनरम]] '''·''' [[पनामलाई]]'''·''' [[मणिमंगलम]] '''·''' [[रामनाद]] '''·''' [[कडारम]] '''·''' [[उत्तिरमेरूर]] '''·''' [[कोरकै]] '''·''' [[सेन थोमे बन्दरगाह]] '''·''' [[पल्लवरम]] '''·''' [[सित्तण्णवासल]] '''·''' [[त्रंकिबार दुर्ग]] '''·''' [[श्रीविल्लीपुत्तूर]] '''·''' [[वालीकंटपुरम]] '''·''' [[काकंदी]] '''·''' [[गंगैकोंडपुरम]] '''·''' [[श्रीपरेंबुदूर]] '''·''' [[पोयमपल्ली]] '''·''' [[शूरमंगलम]] '''·''' [[गोभिचेट्टिपालयम]] '''·''' [[पुहार]] '''·''' [[इरोड]] '''·''' [[मद्रास]] '''·''' [[इंद्रपुर (प्राचीन)|इंद्रपुर]]&lt;br /&gt;
|list1style=&lt;br /&gt;
|group2 =&lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =&lt;br /&gt;
|group3=&lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=&lt;br /&gt;
|list3style=&lt;br /&gt;
|group4=&lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4=&lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5=&lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =&lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6=&lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=&lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7=&lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8=&lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8=&lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9=&lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10=&lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11=&lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12=&lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13=&lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14=&lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:ऐतिहासिक स्थान के साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8&amp;diff=627586</id>
		<title>साँचा:विदेशी स्थान</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8&amp;diff=627586"/>
		<updated>2018-05-06T09:44:21Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=विदेशी स्थान&lt;br /&gt;
|title =[[:श्रेणी:विदेशी स्थान|विदेशी स्थान और नगर]]&lt;br /&gt;
|titlestyle=background:#adf2cf;&lt;br /&gt;
|groupstyle =&lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px; background:#d6fde9; text-align:left;&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image= &lt;br /&gt;
|imagestyle=background:#d6fde9;&lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =&lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 =[[अंकारा]] '''·''' [[अंकोरवाट]] '''·''' [[अंगकोरथोम]] '''·''' [[अंतिओक]] '''·''' [[अंगुइला]] '''·''' [[अटक]] '''·''' [[अंबट्ठकोल]] '''·''' [[अम्बतीर्थ]] '''·''' [[अमेरिका]] '''·''' [[अमरकोट]] '''·''' [[अरब देश|अरब]] '''·''' [[अरिट्ठपर्वत]] '''·''' [[अलसंद]] '''·''' [[अलोर]] '''·''' [[अस्थि स्तूप]] '''·''' [[असितांजन बर्मा|असितांजन]] '''·''' [[आदम चोटी]] '''·''' [[आमरी]] '''·''' [[आम्रद्वीप]] '''·''' [[आरब देश|आरब]] '''·''' [[अरिगेंव]] '''·''' [[अजोधन]] '''·''' [[इश्तनगर]] '''·''' [[ऐल्ते विश्वविद्यालय]] '''·''' [[कंधार]] '''·''' [[टामस्क]] '''·''' [[कटास]] '''·''' [[कपिश]] '''·''' [[करूर पाकिस्तान|करूर]] '''·''' [[कर्री]] '''·''' [[खुरासान]] '''·''' [[चंदनग्राम]] '''·''' [[काबा]] '''·''' [[काबुल]] '''·''' [[देवपाटन]] '''·''' [[कैलास पर्वत]] '''·''' [[नाएप्यीडॉ]] '''·''' [[ग़ज़नी]] '''·''' [[गोबी मरूस्थल]] '''·''' [[करुमंत]] '''·''' [[ओमान]] '''·''' [[कटांगा प्रदेश]] '''·''' [[उपतिष्य]] '''·''' [[कीर्तिपुर]] '''·''' [[पशुपतिनाथ मंदिर]] '''·''' [[कुस्तुंतुनिया]] '''·''' [[पश्चिमी पंजाब]] '''·''' [[धन्यवती]] '''·''' [[ताम्रपुर]] '''·''' [[पार्थिया]] '''·''' [[कुसुर]] '''·''' [[कूमासी]] '''·''' [[जैसोर]] '''·''' [[गोथनबर्ग]] '''·''' [[विजय, कंबोडिया|विजय]] '''·''' [[कूफ़ा]] '''·''' [[ग्वायाकील]] '''·''' [[किरोवोग्राद]] '''·''' [[किरगीज़ गणतंत्र]] '''·''' [[गोर]] '''·''' [[अलाविराष्ट्र]] '''·''' [[फ़ारस]] '''·''' [[करमान]] '''·'''  [[क़ुवैत]] '''·''' [[निगलीव]] '''·''' [[वरदक]] '''·''' [[नियू]] '''·''' [[मस्कट]] '''·''' [[निकाइयां]] '''·''' [[नामीबिया]] '''·''' [[कुर्रम वादी]] '''·''' [[तबरेज]] '''·''' [[किशिनेव]] '''·''' [[केपटाउन]] '''·''' [[रोहण, लंका|रोहण]] '''·''' [[कुआला लम्पुर]] '''·''' [[अपकर]] '''·''' [[कुसुमपुर]] '''·''' [[कुभा]] '''·''' [[अंडलूशिया]] '''·''' [[लवपुरी]] '''·''' [[ललितपाटन]] '''·''' [[पोखरा]] '''·''' [[अकशक]] '''·''' [[कोहदामन]] '''·''' [[उरशा]] '''·''' [[व्याधपुर]] '''·''' [[केमनिट्स]] '''·''' [[बन्नू]] '''·''' [[कीएव]] '''·''' [[कोमबेंग]] '''·''' [[बसरा]] '''·''' [[वप्रकेश्वर]] '''·''' [[शंघाई]] '''·''' [[ग्रेट बैरियर रीफ़]] '''·''' [[तूरान]] '''·''' [[रोरी]] '''·''' [[भक्तपुर]] '''·''' [[गोर्की]] '''·''' [[अक्रा]] '''·''' [[क्वेटा]] '''·''' [[कुर्स्क]] '''·''' [[जेनलन गुफ़ाएँ]] '''·''' [[ग्वादूर]] '''·''' [[अजोर्स]] '''·''' [[अलाय वादी]] '''·''' [[ग्वांगजू]] '''·''' [[गोल्ड कोस्ट]] '''·''' [[ज़ुग त्सूख]] '''·''' [[लाहुर]] '''·''' [[बोगाजकोई]] '''·''' [[बलूचिस्तान]] '''·''' [[बामियान]] '''·''' [[व्याधपुरा]] '''·''' [[कूरे]] '''·''' [[ट्रैंसिलवेनिया]] '''·''' [[श्रीशवस्तु]] '''·''' [[गेद्रोसिया]] '''·''' [[कंबरलैण्ड]] '''·''' [[टाकूबाया]] '''·''' [[सौवीर]] '''·''' [[ग्वाटिमाला]] '''·''' [[लंपाक]] '''·''' [[राजविहार]] '''·''' [[जेनोआ]] '''·''' [[जलोद्भव देश]] '''·''' [[कूरासाओ]] '''·''' [[तत्तदेश]] '''·''' [[सोवियत संघ]] '''·''' [[केनिया]] '''·''' [[मनीला]] '''·''' [[ढाका]] '''·''' [[श्रीवर्धनपुर]] '''·''' [[अजाव]] '''·''' [[ठट्ठा नगर]] '''·''' [[जेरुसलम]] '''·''' [[योनकराष्ट्र]] '''·''' [[ताम्रद्वीप (बर्मा)|ताम्रद्वीप]] '''·''' [[ग्वाम द्वीप]] '''·''' [[जंबूकोल]] '''·''' [[अबरडीन]] '''·''' [[क्यूशू द्वीप]] '''·''' [[ग्रैनाडा]] '''·''' [[लाबूग्रामक]] '''·''' [[गाल प्रदेश]] '''·''' [[अन्दीजान]] '''·''' [[पोलैण्ड]] '''·''' [[वारवन]] '''·''' [[विहारबीज]] '''·''' [[मुंडीगाक]] '''·''' [[डरबन]] '''·''' [[बाली इंडोनेसिया]] '''·''' [[ग्वादलकनाल]] '''·''' [[हंगरी]] '''·''' [[क्षुद्रक गणराज्य]] '''·''' [[लहोर]] '''·''' [[केप प्राविंस]] '''·''' [[तकलाकोट]] '''·''' [[कारू]] '''·''' [[ग्वांगदुंग]] '''·''' [[केनसिग्टन]] '''·''' [[अक्काद]] '''·''' [[अक्याब]] '''·''' [[पकतिया]] '''·''' [[केंट]] '''·''' [[किटि हाक]] '''·''' [[कोला प्रायद्वीप]] '''·''' [[चटगांव]] '''·''' [[थाटोन]] '''·''' [[कूरीतीबा]] '''·''' [[श्रीराज्य, इंडोनेशिया|श्रीराज्य]] '''·''' [[कित्से]] '''·''' [[वार्णव]] '''·''' [[कंपाना दी रोमा]] '''·''' [[किंबरली]] '''·''' [[तारूमा नगर]] '''·''' [[उद्भांडपुर]] '''·''' [[जिब्राल्टर]] '''·''' [[टंबाक]] '''·''' [[न्यूयॉर्क नगर]] '''·''' [[सुलयमान पर्वत]] '''·''' [[दक्षिण अमेरिका]] '''·''' [[शाल]] '''·''' [[ताजिक]] '''·''' [[डनवर]] '''·''' [[अजरबैजान]] '''·''' [[आर्कोशिया]] '''·''' [[केप ब्रिटान]] '''·''' [[ज्लातऊस्त]] '''·''' [[फ़रग़ना]] '''·''' [[जूवालैंड]] '''·''' [[कज़ाकिस्तान]] '''·''' [[श्रीभोज]] '''·''' [[अबादान]] '''·''' [[बैक्ट्रिया]] '''·''' [[अक्साई चिन]] '''·''' [[ग्रैंड कैनियन]] '''·''' [[श्रीविजय]] '''·''' [[यशोधरपुर]] '''·''' [[केडा]] '''·''' [[बल्लालपुरी]] '''·''' [[टाकोमा]] '''·''' [[खुसरैर]] '''·''' [[मैनहटन]] '''·''' [[बर्बरीक (बंदरगाह)|बर्बरीक]] '''·''' [[थेसाली]] '''·''' [[जूडिया]] '''·''' [[सफ़ेद कोह]] '''·''' [[तोबा ककड़]] '''·''' [[तंबपिट्ठ]] '''·''' [[ज़ाबुल]] '''·''' [[पुलिंद]] '''·''' [[घाना]] '''·''' [[पोल्लन्नरूवा]] '''·''' [[जुनी]] '''·''' [[कुर्दिस्तान]] '''·''' [[गोलमृत्तिका नगर]] '''·''' [[लामपुर]] '''·''' [[जावा द्वीप]] '''·''' [[शोरकोट]] '''·''' [[ननकाना]] '''·''' [[ब्रिटेन]] '''·''' [[डावक]] '''·''' [[दात्तामित्री]] '''·''' [[गेडरोजिया]] '''·''' [[अमरेन्द्रपुर]] '''·''' [[जयप्राकार]] '''·''' [[जलालपुर]] '''·''' [[जगद्दल]] '''·''' [[केंटकी]] '''·''' [[चीनभुक्ति]] '''·''' [[बेबीलोन]] '''·''' [[कीलुंग]] '''·''' [[एशिया माइनर]] '''·''' [[तिक्तबिल्व]] '''·''' [[झंग]] '''·''' [[द्वय्क्ष]] '''·''' [[चारसड्डा]] '''·''' [[तरखान]] '''·''' [[मक्का (अरब)|मक्का]] '''·''' [[हरिहरालय]] '''·''' [[यांगून]] '''·''' [[ताम्रपट्टन]] '''·''' [[मदीना]] '''·''' [[मकरान]] '''·''' [[डच ईस्ट इण्डीज]] '''·''' [[रोम]] '''·''' [[जयवापी]] '''·''' [[पंजदेह]] '''·''' [[ताशकन्द]] '''·''' [[हंसावती]] '''·''' [[वर्णु]] '''·''' [[लुंबिनी]] '''·''' [[कलात]] '''·''' [[ल्हासा]] '''·''' [[बुकेफेला]] '''·''' [[शाहजी की ढेरी]] '''·''' [[त्रिविष्टप]] '''·''' [[तित्तिरदेश]] '''·''' [[लायलपुर]] '''·''' [[धर्मद्वीप]] '''·''' [[पुटभेदन]] '''·''' [[काशगर]] '''·''' [[ध्रुवपुर]] '''·''' [[द्रांगियाना]] '''·''' [[शाहढेरी]] '''·''' [[लगमान]] '''·''' [[तिलौराकोट]] '''·''' [[न्यासा]] '''·''' [[कोपनहेगन]] '''·''' [[श्रीविनय, कंबोडिया|श्रीविनय]] '''·''' [[मर्व]] '''·''' [[कूमामोतो]] '''·''' [[नाखोनश्रीधम्मरत]] '''·''' [[हिन्दूकुश पर्वत|हिन्दूकुश]] '''·''' [[श्रीक्षेत्र]] '''·''' [[हेरात]] '''·''' [[ग्यांत्से]] '''·''' [[तुषार]] '''·''' [[तिब्बत]] '''·''' [[पेशावर]] '''·''' [[लाहौर]] '''·''' [[वर्मती]] '''·''' [[जलालाबाद]] '''·''' [[तक्षशिला]] '''·''' [[समरकन्द]] '''·''' [[थट्टा]] '''·''' [[सिंध प्रांत]] '''·''' [[वृजिस्थान]] '''·''' [[बहमनाबाद]] '''·''' [[मुल्तान]] '''·''' [[बल्ख़]] '''·''' [[यूरोप]] '''·''' [[बोरोबुदुर]] '''·''' [[अराकान]] '''·''' [[लंदन]] '''·''' [[कराची]] '''·''' [[देबल बन्दरगाह]]  '''·''' [[बग़दाद]] '''·''' [[रुम्मिनदेई]] '''·''' [[महास्थान]] '''·''' [[मलय|मलाया द्वीप समूह]] '''·''' [[मेसोपोटामिया]] '''·''' [[नागमाल]] '''·''' [[अनाम]] '''·''' [[शिकागो]] '''·''' [[अदीस अबाबा]] '''·''' [[बदख्शां]]  '''·''' [[सुईविहार]] '''·''' [[शहबाजगढ़ी]] '''·''' [[मानसेहरा]] '''·''' [[लांगल]] '''·''' [[नाभक]] '''·''' [[ताम्रपर्णी]] '''·''' [[ताइवान]] '''·''' [[सियालकोट]]  '''·''' [[क्राइस्ट द रिडीमर]] '''·''' [[गौशिउंग]] '''·''' [[चिचेन इत्जा]] '''·''' [[चीन की दीवार]] '''·''' [[जोर्डन का 'पेत्रा']]  '''·''' [[माचू पिच्चू]]  '''·''' [[रोम का कोलोसियम]] '''·''' [[बाग़-ए-बाबर]] '''·''' [[चितराल]] '''·''' [[नाल, बलूचिस्तान|नाल]] '''·''' [[बैंकॉक]] '''·''' [[कंबुपुरी]] '''·''' [[कंबुज]] '''·''' [[अनिंदितपुर]] '''·''' [[रेशम मार्ग]] '''·''' [[काठमांडू]] '''·''' [[सिडनी]] '''·''' [[अरल सागर]] '''·''' [[बालाकोट (बलूचिस्तान)|बालाकोट]] '''·''' [[मलय]] '''·''' [[श्रीदेव]] '''·''' [[विजित, लंका]] '''·''' [[शाकल]] '''·''' [[शकस्थान]] '''·''' [[शंभुपुर]] '''·''' [[हरिपुंजय]]  '''·''' [[हिंगुल]] '''·''' [[हुवाचकण्णिका]] '''·''' [[दुबई]] '''·''' [[ईस्टर द्वीप]] '''·''' [[अदन]] '''·''' [[स्वात]] '''·''' [[सुमात्रा]] '''·''' [[स्याम]] '''·''' [[ग्रैंड रैपिड्स]] '''·''' [[फेनगिरि]] '''·''' [[यौधेय देश]] '''·''' [[सोनारगाँव]] '''·''' [[ज़ूरिक]] '''·''' [[टेलिस्कोप पीक]] '''·''' [[नैशविल]] '''·''' [[जेर्सी सिटी]] '''·''' [[स्पेन]] '''·''' [[सिकन्दरिया]] '''·''' [[टोक्यो]] '''·''' [[कूचवार]] '''·''' [[चक्रवाल]]  '''·''' [[इंद्रपुर (कंबुज)|इंद्रपुर]] '''·''' [[इंद्रपुर (सुमात्रा)|इंद्रपुर]]&lt;br /&gt;
|list1style= &lt;br /&gt;
|group2 =&lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =&lt;br /&gt;
|list2style=&lt;br /&gt;
|group3=&lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=&lt;br /&gt;
|list3style=&lt;br /&gt;
|group4=&lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4=&lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5=&lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =&lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6=&lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=&lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7=&lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8=&lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8=&lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9=&lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10=&lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11=&lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12=&lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13=&lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14=&lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|group19style=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|list19style=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|group20style=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|list20style=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:विदेश संबंधित साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE)&amp;diff=627585</id>
		<title>इंद्रपुर (सुमात्रा)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE)&amp;diff=627585"/>
		<updated>2018-05-06T09:42:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: '{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=इंद्रपुर|लेख का नाम=इं...' के साथ नया पृष्ठ बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=इंद्रपुर|लेख का नाम=इंद्रपुर (बहुविकल्पी)}}&lt;br /&gt;
'''इंद्रपुर''' इण्डोनेशिया के [[सुमात्रा]] द्वीप में प्राचीन भारतीय औपनिवेशिक नगर था जहाँ [[हिंदू]] नरेशों का राज्य मध्यकाल तक रहा।&amp;lt;ref&amp;gt;पुस्तक- ऐतिहासिक स्थानावली |लेखक: विजयेन्द्र कुमार माथुर |संकलन: भारतकोश पुस्तकालय |पृष्ठ संख्या: 75 &amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{विदेशी स्थान}}&lt;br /&gt;
[[Category:विदेशी स्थान]][[Category:इतिहास कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थानावली]]&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थान कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9C)&amp;diff=627584</id>
		<title>इंद्रपुर (कंबुज)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%9C)&amp;diff=627584"/>
		<updated>2018-05-06T09:40:47Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: '{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=इंद्रपुर|लेख का नाम=इं...' के साथ नया पृष्ठ बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=इंद्रपुर|लेख का नाम=इंद्रपुर (बहुविकल्पी)}}&lt;br /&gt;
'''इंद्रपुर''' प्राचीन [[कंबुज]] या [[कंबोडिया]] का एक नगर था जहाँ 9वीं शती के हिंदू राजा [[जयवर्मन द्वितीय|जयवर्मन् द्वितीय]] की राजधानी कुछ समय तक रही थी। इंद्रपुर  कंबुज के उत्तर-पूर्वीय भाग में स्थित था।&amp;lt;ref&amp;gt;पुस्तक- ऐतिहासिक स्थानावली |लेखक: विजयेन्द्र कुमार माथुर |संकलन: भारतकोश पुस्तकालय |पृष्ठ संख्या: 75 &amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{विदेशी स्थान}}&lt;br /&gt;
[[Category:विदेशी स्थान]][[Category:इतिहास कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थानावली]]&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थान कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8)&amp;diff=627583</id>
		<title>इंद्रपुर (प्राचीन)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8)&amp;diff=627583"/>
		<updated>2018-05-06T09:39:14Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: '{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=इंद्रपुर|लेख का नाम=इं...' के साथ नया पृष्ठ बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=इंद्रपुर|लेख का नाम=इंद्रपुर (बहुविकल्पी)}}&lt;br /&gt;
'''इंद्रपुर''' [[दक्षिण भारत]] में मायावरम् रेल जंक्शन से तीन मील दूर स्थित एक ऐतिहासिक स्थान है। तिरुक्दिंलूर ही प्राचीन इंद्रपुर है जो प्राचीन काल में [[विष्णु]] की उपासना का प्रख्यात केंद्र था। [[कावेरी नदी]] ग्राम के निकट ही बहती है।&amp;lt;ref&amp;gt;पुस्तक- ऐतिहासिक स्थानावली |लेखक: विजयेन्द्र कुमार माथुर |संकलन: भारतकोश पुस्तकालय |पृष्ठ संख्या: 75 &amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{तमिलनाडु के ऐतिहासिक स्थान}}&lt;br /&gt;
[[Category:तमिलनाडु]][[Category:तमिलनाडु के ऐतिहासिक स्थान]][[Category:इतिहास कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थानावली]]&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थान कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4_(%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0)&amp;diff=627580</id>
		<title>भरत (दुष्यंत पुत्र)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AD%E0%A4%B0%E0%A4%A4_(%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0)&amp;diff=627580"/>
		<updated>2018-05-06T09:29:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्प|बहुविकल्पी शब्द=भरत|लेख का नाम=भरत (बहुविकल्पी)}}&lt;br /&gt;
पुरुवंश के राजा [[दुष्यंत]] और [[शकुन्तला]] के पुत्र भरत की गणना '[[महाभारत]]' में वर्णित सोलह सर्वश्रेष्ठ राजाओं में होती है। मान्यता है कि इसी के नाम पर इस देश का नाम 'भारतवर्ष' पड़ा। इसका एक नाम 'सर्वदमन' भी था क्योंकि इसने बचपन में ही बड़े-बड़े राक्षसों, दानवों और सिंहों का दमन किया था। और अन्य समस्त वन्य तथा पर्वतीय पशुओं को भी सहज ही परास्त कर अपने अधीन कर लेते थे। अपने जीवन काल में उन्होंने [[यमुना नदी|यमुना]], [[सरस्वती नदी|सरस्वती]] तथा [[गंगा नदी|गंगा]] के तटों पर क्रमश: सौ, तीन सौ तथा चार सौ [[अश्वमेध यज्ञ]] किये थे। प्रवृत्ति से दानशील तथा वीर थे। राज्यपद मिलने पर भरत ने अपने राज्य का विस्तार किया। प्रतिष्ठान के स्थान पर [[हस्तिनापुर]] को राजधानी बनाया। भरत का विवाह विदर्भराज की तीन कन्याओं से हुआ था। जिनसे उन्हें नौ पुत्रों की प्राप्ति हुई। भरत ने कहा-'ये पुत्र मेरे अनुरूप नहीं है।' अत: भरत के शाप से डरकर उन तीनों ने अपने-अपने पुत्र का हनन कर दिया।&lt;br /&gt;
*महाभारत के अनुसार भरत ने बड़े-बड़े यज्ञों का अनुष्ठान किया तथा महर्षि [[भारद्वाज]] की कृपा से भूमन्यु नामक पुत्र प्राप्त किया। &lt;br /&gt;
*[[भागवत पुराण|श्रीमद्भागवत]] के अनुसार तदनंतर वंश के बिखर जाने पर भरत ने 'मरुत्स्तोम' यज्ञ किया। मरुद्गणों ने भरत को भारद्वाज नामह पुत्र दिया। भारद्वाज जन्म से ब्राह्मण था किन्तु भरत का पुत्र बन जाने के कारण क्षत्रिय कहलाया। भारद्वाज ने स्वयं शासन नहीं किया। भरत के देहावसान के बाद उसने अपने पुत्र वितथ को राज्य का भार सौंप दिया और स्वयं वन में चला  गया। इस वंश के सब राजा 'भरतवंशी' कहलाए।&amp;lt;ref&amp;gt;महाभारत आदिपर्व, 94। 20 से 25 तक, द्रोणपर्व, 68।-, शांतिपर्व, 29 । 45-50&amp;lt;/ref&amp;gt;    &lt;br /&gt;
==श्रीमद् भागवत में उल्लेख==&lt;br /&gt;
भरत का विवाह विदर्भराज की तीन कन्याओं से हुआ था। तीनों के पुत्र हुए। भरत ने कहा कि एक पुत्र भी उनके अनुरूप नहीं है। भरत के शाप से डरकर उन तीनों ने अपने-अपने पुत्र का हनन कर दिया। तदनंतर वंश के बिखर जाने पर भरत ने 'मरूत्स्तोम' यज्ञ किया। मरूद्गणों ने भरत को [[भारद्वाज]] नामक पुत्र दिया। भारद्वाज के जन्म की विचित्र कथा है। [[बृहस्पति ऋषि|बृहस्पति]] ने अपने भाई [[उतथ्य]] की गर्भवती पत्नी ममता का बलपूर्वक गर्भाधान किया। उसके गर्भ में '[[दीर्घतमा]]' नामक संतान पहले से ही विद्यमान थी। बृहस्पति ने उससे कहा- 'इसका पालन-पोषण (भर) कर। यह मेरा औरस और भाई का क्षेत्रज पुत्र होने के कारण दोनों का (द्वाज) पुत्र है।' किंतु ममता तथा बृहस्पति में से कोई भी उसका पालन-पोषण करने को तैयार नहीं था। अत: वे उस 'भारद्वाज' को वहीं छोड़कर चले गये। मरूद्गणों ने उसे ग्रहण किया तथा राजा भरत को दे दिया।&amp;lt;ref&amp;gt;श्रीमद् भागवत, 9।20।23-39&amp;lt;/ref&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1|माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख== &lt;br /&gt;
{{महाभारत}} &lt;br /&gt;
[[Category:पौराणिक कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:महाभारत]]&lt;br /&gt;
[[Category:प्रसिद्ध चरित्र और मिथक कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:पौराणिक चरित्र]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=627576</id>
		<title>इंद्रपुर (बहुविकल्पी)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=627576"/>
		<updated>2018-05-06T09:11:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्पी शब्द}}&lt;br /&gt;
# [[इंद्रपुर (प्राचीन)]] - दक्षिण भारत में मायावरम् रेलजंकशन से तीन मील दूर एक ऐतिहासिक स्थान। &lt;br /&gt;
# [[इंद्रपुर (सुमात्रा)]] - सुमात्रा द्वीप में प्राचीन भारतीय औपनिवेशिक नगर।&lt;br /&gt;
# [[इंद्रपुर (कंबुज)]] - प्राचीन कंबुज या कंबोडिया का एक नगर।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=627575</id>
		<title>इंद्रपुर (बहुविकल्पी)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=627575"/>
		<updated>2018-05-06T08:31:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्पी शब्द}}&lt;br /&gt;
# [[इंद्रपुर (प्राचीन)]] - दक्षिण भारत में मायावरम् रेलजंकशन से तीन मील दूर एक ऐतिहासिक स्थान। &lt;br /&gt;
# [[इंद्रपुर (सुमात्रा)]] - सुमात्रा द्वीप में प्राचीन भारतीय औपनिवेशिक नगर।&lt;br /&gt;
# [[इंद्रपुर (कंबुज)]] - प्राचीन [[कंबुज]] या कंबोडिया का एक नगर।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=627549</id>
		<title>इंद्रपुर (बहुविकल्पी)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=627549"/>
		<updated>2018-05-06T08:30:12Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{बहुविकल्पी शब्द}}&lt;br /&gt;
#[[इंद्रपुर (प्राचीन)]]- दक्षिण भारत में मायावरम् रेलजंकशन से तीन मील दूर एक ऐतिहासिक स्थान। &lt;br /&gt;
#[[इंद्रपुर (सुमात्रा)]]- सुमात्रा द्वीप में प्राचीन भारतीय औपनिवेशिक नगर।&lt;br /&gt;
#[[इंद्रपुर (कंबुज)]]: प्राचीन [[कंबुज]] या कंबोडिया का एक नगर।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थान कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0&amp;diff=627547</id>
		<title>वार्ता:इंद्रपुर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0&amp;diff=627547"/>
		<updated>2018-05-06T08:23:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: गोविन्द राम ने वार्ता:इंद्रपुर पृष्ठ वार्ता:इंद्रपुर (बहुविकल्पी) पर स्थानांतरित किया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;#REDIRECT [[वार्ता:इंद्रपुर (बहुविकल्पी)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=627546</id>
		<title>वार्ता:इंद्रपुर (बहुविकल्पी)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=627546"/>
		<updated>2018-05-06T08:23:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: गोविन्द राम ने वार्ता:इंद्रपुर पृष्ठ वार्ता:इंद्रपुर (बहुविकल्पी) पर स्थानांतरित किया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{वार्ता}}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0&amp;diff=627545</id>
		<title>इंद्रपुर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0&amp;diff=627545"/>
		<updated>2018-05-06T08:23:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: गोविन्द राम ने इंद्रपुर पृष्ठ इंद्रपुर (बहुविकल्पी) पर स्थानांतरित किया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;#REDIRECT [[इंद्रपुर (बहुविकल्पी)]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=627544</id>
		<title>इंद्रपुर (बहुविकल्पी)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_(%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%80)&amp;diff=627544"/>
		<updated>2018-05-06T08:23:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: गोविन्द राम ने इंद्रपुर पृष्ठ इंद्रपुर (बहुविकल्पी) पर स्थानांतरित किया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;#इंद्रपुर: मायावरम् रेलजंकशन से तीन मील दूर तिरुक्दिंलूर ही प्राचीन इंद्रपुर है जो प्राचीन काल में दक्षिण [[भारत]] में [[विष्णु]] की उपासना का प्रख्यात केंद्र था। [[कावेरी नदी]] ग्राम के निकट ही बहती है। &lt;br /&gt;
#इंद्रपुर: ([[सुमात्रा]], इण्डोनेशिया) सुमात्रा द्वीप में प्राचीन भारतीय औपनिवेशिक नगर जहाँ [[हिंदू]] नरेशों का राज्य मध्यकाल तक रहा। &lt;br /&gt;
#इंद्रपुर: प्राचीन [[कंबुज]] या कंबोडिया का एक नगर जहाँ 9वीं शती के हिंदू राजा जयवर्मन् द्वितीय की राजधानी कुछ समय तक रही थी। नगर कंबुज के उत्तर-पूर्वीय भाग में स्थित था। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{संदर्भ ग्रंथ}}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थान कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&amp;diff=627536</id>
		<title>केशव प्रसाद मौर्य</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&amp;diff=627536"/>
		<updated>2018-05-06T07:58:26Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{सूचना बक्सा राजनीतिज्ञ&lt;br /&gt;
|चित्र=Keshav-Prasad-Maurya.jpg&lt;br /&gt;
|चित्र का नाम=केशव प्रसाद मौर्य&lt;br /&gt;
|पूरा नाम=केशव प्रसाद मौर्य&lt;br /&gt;
|अन्य नाम=&lt;br /&gt;
|जन्म=[[7 मई]], [[1968]]&lt;br /&gt;
|जन्म भूमि=[[कौशाम्बी]], [[उत्तर प्रदेश]]&lt;br /&gt;
|मृत्यु=&lt;br /&gt;
|मृत्यु स्थान=&lt;br /&gt;
|मृत्यु कारण=&lt;br /&gt;
|अभिभावक=पिता- श्याम लाल मौर्य, माता- धनपति देवी मौर्य&lt;br /&gt;
|पति/पत्नी=राजकुमारी देवी मौर्य&lt;br /&gt;
|संतान=दो पुत्र- योगेश कुमार और आशीष कुमार&lt;br /&gt;
|स्मारक= &lt;br /&gt;
|क़ब्र= &lt;br /&gt;
|नागरिकता=भारतीय&lt;br /&gt;
|प्रसिद्धि=राजनीतिज्ञ, राजनेता&lt;br /&gt;
|पार्टी=[[भारतीय जनता पार्टी]]&lt;br /&gt;
|पद=वर्तमान उप-मुख्यमंत्री, [[उत्तर प्रदेश]]&lt;br /&gt;
|कार्य काल=&lt;br /&gt;
|शिक्षा=बी.ए.&lt;br /&gt;
|भाषा=&lt;br /&gt;
|विद्यालय=&lt;br /&gt;
|जेल यात्रा=&lt;br /&gt;
|पुरस्कार-उपाधि=&lt;br /&gt;
|विशेष योगदान=&lt;br /&gt;
|संबंधित लेख=[[भारतीय जनता पार्टी]], [[नरेन्द्र मोदी]], [[योगी आदित्यनाथ]], [[अमित शाह]]&lt;br /&gt;
|शीर्षक 1=&lt;br /&gt;
|पाठ 1=&lt;br /&gt;
|शीर्षक 2=&lt;br /&gt;
|पाठ 2=&lt;br /&gt;
|अन्य जानकारी=केशव प्रसाद मौर्य [[2016]] में [[भारतीय जनता पार्टी]] के प्रदेश अध्यक्ष बनाये गए थे। बीजेपी में उनका राजनीतिक जीवन चार साल का ही है, लेकिन विश्व हिन्दू परिषद और बजरंग दल में वह बारह साल रहे हैं।&lt;br /&gt;
|बाहरी कड़ियाँ=&lt;br /&gt;
|अद्यतन={{अद्यतन|16:39, 19 मार्च 2017 (IST)}}&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
'''केशव प्रसाद मौर्य''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Keshav Prasad Maurya'', जन्म- [[7 मई]], [[1968]], [[कौशाम्बी]], [[उत्तर प्रदेश]]) [[उत्तर प्रदेश]] के वर्तमान उप-मुख्यमंत्री हैं। ये [[भारत]] के सबसे बड़े राजनीतिक दल [[भारतीय जनता पार्टी]] के राजनीतिज्ञों में से एक हैं। उत्तर प्रदेश में [[2017]] के विधानसभा चुनावों में भारतीय जनता पार्टी की शानदार विजय के बाद जब [[योगी आदित्यनाथ]] को प्रदेश का [[मुख्यमंत्री]] बनाया गया, तब केशव प्रसाद मौर्य तथा [[दिनेश शर्मा]] को उप-मुख्यमंत्री बनाया गया। उन्होंने [[19 मार्च]], 2017 को उप-मुख्यमंत्री पद की शपथ ली। केशव जी पिछड़ों और दलितों का चेहरा माने जाते हैं। [[प्रधानमंत्री]] [[नरेंद्र मोदी]] की तरह ही केशव प्रसाद मौर्य भी बचपन में [[चाय]] बेचते थे, इसलिए कहा जाता है कि प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी का भी उनसे विशेष स्नेह रहा है।&lt;br /&gt;
==परिचय==&lt;br /&gt;
केशव प्रसाद मौर्य का जन्म 7 मई, 1968 को [[कौशाम्बी]], [[उत्तर प्रदेश]] के सिराथू में एक साधारण किसान परिवार में हुआ था। पिता का नाम श्याम लाल मौर्य और माता का नाम धनपति देवी मौर्य है। केशव जी ने अपने [[माता]]-[[पिता]] के साथ [[कृषि]] कार्यों को करते हुए अपनी शिक्षा पूर्ण करने के लिए कौशाम्बी के सिराथू रेलवे स्टेशन पर [[चाय]] की दुकान भी चलायी और [[समाचार पत्र]] का विक्रय भी किया। वे कोइरी समाज से हैं। उनकी पत्नी का नाम राजकुमारी देवी मौर्य है। उनके दो पुत्र हैं- योगेश कुमार और आशीष कुमार। उत्तर प्रदेश में पिछड़ों और दलितों का चेहरा माने जाने वाले केशव प्रसाद मौर्य को भारतीय जनता पार्टी ने विधान सभा चुनाव, 2017 से पूर्व प्रदेश अध्यक्ष बनाया था। '[[राष्ट्रीय स्वयं सेवक संघ]]' के सम्पर्क में आने के बाद केशव प्रसाद मौर्य 'विश्व हिन्दू परिषद', 'बजरंग दल' और [[भारतीय जनता पार्टी]] में करीब 18 साल तक प्रचारक रहे। साथ ही 'श्रीराम जन्म भूमि' और गोरक्षा व [[हिन्दू]] हित के लिए अनेकों आन्दोलन किये और इसके लिए जेल भी गये।&lt;br /&gt;
==राजनीतिक क्रियाकलाप==&lt;br /&gt;
बीजेपी में केशव प्रसाद मौर्य का राजनीतिक जीवन [[2012]] में शुरू हुआ। 2012 में [[इलाहाबाद]] की सिराथू सीट से वह एमएलए बने। इसके बाद वर्ष [[2014]] में वह फूलपुर से भाजपा प्रत्याशी के रूप में तीन लाख आठ हज़ार तीन सौ आठ मतों से ऐतिहासिक जीत हासिल करने वाले प्रत्याशी रहे और फिर [[सांसद]] बने। [[इलाहाबाद]] को 'स्मार्ट सिटी' के रूप में जो उपहार मिला, उसमें भी उन्होने महत्वपूर्ण भूमिका अदा की। [[2016]] में पार्टी के प्रदेश अध्यक्ष बन गए। बीजेपी में उनका राजनीतिक जीवन चार साल का ही है, लेकिन विश्व हिन्दू परिषद और बजरंग दल में वह बारह साल रहे हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
केशव प्रसाद मौर्य 'विश्व हिंदू परिषद' से 18 साल तक जुड़े रहे और गंगापार तथा यमुनापार में प्रचारक रहे। [[2002]] में पश्चिमी विधान सभा सीट से उन्होंने बीजेपी प्रत्याशी के रूप में जब चुनाव लड़ा तो [[बहुजन समाज पार्टी]] के प्रत्याशी राजू पाल के हाथों हार का सामना करना पड़ा। लेकिन केशव मौर्य के लिए हार का सिलसिला यहीं खत्म नहीं हुआ। [[2007]] के चुनाव में भी उन्होंने इसी विधान सभा क्षेत्र से चुनाव लड़ा और एक बार फिर हार का मुंह देखना पड़ा। लेकिन आखिरकार [[2012]] के चुनाव में उन्हें सिराथू विधान सभा सीट से भारी जीत मिली। दो साल तक विधायक रहने के बाद [[2014]] के लोक सभा चुनाव में पहली बार फूलपुर सीट पर विजय पाई और [[भारतीय जनता पार्टी]] का झंडा फहरा दिया।&lt;br /&gt;
==आरएसएस के क़रीबी==&lt;br /&gt;
[[राष्ट्रीय स्वयं सेवक संघ]] के सबसे क़रीबी और विश्व हिन्दू परिषद के तेज तर्रार नेताओं में गिने जाने वाले केशव प्रसाद मौर्य ने विधान सभा चुनाव, 2017 के लिए अपनी पार्टी का धुआंधार प्रचार किया। चुनाव में मौर्य अच्छे वक्ता साबित हुए और उन्होंने बीजेपी के लिए सबसे ज्यादा 155 चुनावी सभाएं कीं। बीजेपी में पिछड़ी जाति का चेहरा कहे जाने वाले केशव प्रसाद मौर्य को [[अमित शाह]] और [[नरेंद्र मोदी|प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी]] की खोज माना जाता है और केशव मौर्य इन दोनों ही बड़े नेताओं के करीबी माने जाते हैं।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक3 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
*[https://khabar.ndtv.com/news/india/know-about-ups-deputy-cm-keshav-prasad-maurya-1670951 यूपी के डिप्टी सीएम केशव प्रसाद मौर्य]&lt;br /&gt;
*[http://hindi.news18.com/news/politics/kesav-prasad-maurya-as-upbjp-president-468200.html कौन हैं यूपी BJP अध्यक्ष केशव प्रसाद मौर्य]&lt;br /&gt;
*[http://aajtak.intoday.in/story/keshav-prasad-maurya-deputy-chief-minister-of-uttar-pradesh-1-918317.html पीएम मोदी की तरह चाय वाला रह चुके हैं केशव प्रसाद मौर्य]&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री}}&lt;br /&gt;
{{भारतीय जनता पार्टी}}&lt;br /&gt;
[[Category:उत्तर प्रदेश के उप-मुख्यमंत्री]][[Category:राजनीतिज्ञ]][[Category:राजनेता]][[Category:लोकसभा सांसद]][[Category:प्रसिद्ध व्यक्तित्व]][[Category:जीवनी साहित्य]][[Category:लोकसभा]][[Category:भारतीय जनता पार्टी]][[Category:उत्तर प्रदेश के लोकसभा सांसद]][[Category:सोलहवीं लोकसभा सांसद]][[Category:राजनीति कोश]][[Category:चरित कोश]][[Category:प्रसिद्ध व्यक्तित्व कोश]][[Category:राजनीति_कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4&amp;diff=627531</id>
		<title>श्रेणी:पाणिनिकालीन भारत</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4&amp;diff=627531"/>
		<updated>2018-05-06T07:15:24Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: 'Category:व्यवस्थापन __HIDDENCAT__' के साथ नया पृष्ठ बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Category:व्यवस्थापन]]&lt;br /&gt;
__HIDDENCAT__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0&amp;diff=627530</id>
		<title>श्रेणी:पाणिनिकालीन नगर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0&amp;diff=627530"/>
		<updated>2018-05-06T07:11:58Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Category:ऐतिहासिक स्थल]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0&amp;diff=627522</id>
		<title>साँचा:पाणिनिकालीन नगर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0&amp;diff=627522"/>
		<updated>2018-05-05T13:27:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{| width=&amp;quot;100%&amp;quot; style=&amp;quot;text-align:center&amp;quot; class=&amp;quot;bharattable-pink&amp;quot; &lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
! [[:श्रेणी:पाणिनिकालीन नगर|पाणिनिकालीन नगर]]&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|&lt;br /&gt;
[[सूरमस]] ''' - ''' [[शर्यणावत]] ''' - ''' [[मंडु और खंडु]] ''' - ''' [[चक्रवाल]] ''' - ''' [[सौभूत]] ''' - ''' [[तौषायण]] ''' - ''' [[महानगर और नवनगर]] ''' - ''' [[आसंदीवत]] ''' - ''' [[नड्वल]] ''' - ''' [[ऐषुकारिभक्त]] ''' - ''' [[रोणी]] ''' - ''' [[पलदी]] ''' - ''' [[मार्देयपुर]] ''' - ''' [[फलकपुर]] ''' - ''' [[कत्रि]] ''' - ''' [[गौडपुर]] ''' - ''' [[अरिष्टपुर]] ''' - ''' [[वरणा]] ''' - ''' [[कूचवार]] ''' - ''' [[सौवास्तव]] ''' - ''' [[शलातुर]] ''' - ''' [[चिहणकंथ]] ''' - ''' [[संकल]] ''' - ''' [[तूदी]] ''' - ''' [[कापिशी]]&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:इतिहास के साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%86%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A4&amp;diff=627521</id>
		<title>आसंदीवत</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%86%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A4&amp;diff=627521"/>
		<updated>2018-05-05T13:24:11Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''आसंदीवत''' पाणिनि कालीन [[भारतवर्ष]] का एक स्थान था। यह [[जनमेजय]] [[परीक्षित]] की राजधानी का नाम था, इसी में उन्होंने [[अश्वमेध यज्ञ]] किया था।&amp;lt;ref&amp;gt;वैदिक इंडेक्स 1।72&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
*काशिका के अनुसार यह अहिस्थल था, जो [[कुरुक्षेत्र]] के पास था।&amp;lt;ref&amp;gt;कुरुक्षेत्रे परेणाहिस्थले, कात्या. श्रौ. 24।226&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{पुस्तक संदर्भ |पुस्तक का नाम=पाणिनीकालीन भारत|लेखक=वासुदेवशरण अग्रवाल|अनुवादक= |आलोचक= |प्रकाशक=चौखम्बा विद्याभवन, वाराणसी-1|संकलन= भारतकोश पुस्तकालय|संपादन= |पृष्ठ संख्या=86|url=}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
==पौराणिक उल्लेख==&lt;br /&gt;
[[पांडव|पांडवों]] के वंशज तथा [[परीक्षित]] के पुत्र [[जनमेजय]] की राजधानी थी। [[ऐतरेय ब्राह्मण]] की एक गाथा 8,21 में इसका उल्लेख इस प्रकार है-&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
'आसंदीवतिधान्यादं रुकमणं हरितंत्रजम्। अश्वं बबंधसारंग देवभ्यो जनमेजय इति'। &amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
अर्थात देवों के लिए यज्ञार्थ जनमेजय ने आसन्दीवत् में एक स्वर्ण अलंकृत पीली माला धारण किए हुए श्याम रंग का [[अश्व]] बांधा। परीक्षित की राजधानी [[हस्तिनापुर]] में थी और इसी से जान पड़ता है कि आसंदीवत् हस्तिनापुर का ही दूसरा नाम था। किंतु यह अभिज्ञान पूर्णतः निश्चित नहीं कहा जा सकता क्योंकि [[महाभारत]] &amp;lt;ref&amp;gt;महाभारत 13,5,34&amp;lt;/ref&amp;gt; में जनमेजय की राज्यसभा को [[तक्षशिला]] में बताया गया है। [[पाणिनी]] ने [[अष्टाध्यायी]] 4,2,12 और 4,2,86 में इसके नाम का उल्लेख किया है। काशिका 24,226 के अनुसार (कुरुक्षेत्रे परिणाहि स्थले) यह कुरुक्षेत्र के परिवर्ती प्रदेश का अभिधान था। इसे अहिस्थल भी कहते थे।&amp;lt;ref&amp;gt;{{पुस्तक संदर्भ |पुस्तक का नाम=ऐतिहासिक स्थानावली|लेखक=विजयेन्द्र कुमार माथुर|अनुवादक= |आलोचक= |प्रकाशक=|संकलन= भारतकोश पुस्तकालय|संपादन= |पृष्ठ संख्या=72|url=}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक= प्रारम्भिक1|माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{पाणिनिकालीन नगर}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Category:पाणिनिकालीन नगर]][[Category:ऐतिहासिक स्थल]][[Category:ऐतिहासिक स्थान कोश]][[Category:इतिहास कोश]] [[Category:ऐतिहासिक स्थानावली]] &lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5&amp;diff=627514</id>
		<title>राधाकांत देव</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5&amp;diff=627514"/>
		<updated>2018-05-05T12:46:59Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''राधाकांत देव''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Radhakanta Deb'') अनेक भाषाओं के विद्वान, हिन्दू संस्कृति के संरक्षण के पक्षधर एवं विचारक थे। उन्होंने 'शब्दकल्पद्रुम' नामक [[संस्कृत]] के आधुनिक महाशब्दकोश की रचना की।&lt;br /&gt;
==संक्षिप्त परिचय==&lt;br /&gt;
* सर राजा राधाकांत देव का जन्म 1794 ईस्वी&amp;lt;ref name=&amp;quot;BCK&amp;quot;&amp;gt;पुस्तक- भारतीय चरित कोश | लेखक- लीलाधर शर्मा 'पर्वतीय' | पृष्ठ संख्या-718&amp;lt;/ref&amp;gt; में [[बंगाल (आज़ादी से पूर्व)|बंगाल]] में हुआ था। &lt;br /&gt;
* वे अपने समय में सनातनी हिंदुओं के मान्य नेता थे। वीर पाश्चात्य विचारों के उपयोगी तत्वों को स्वीकार करते हुए भी अपनी प्राचीन मान्यताओं पर पूरी आस्था रखते थे। &lt;br /&gt;
* उन्होंने [[कोलकाता]] में हिंदू स्कूल की स्थापना में पूरा सहयोग दिया जिससे यहां के छात्र अंग्रेज़ी भाषा और पाश्चात्य विधाओं का ज्ञान अर्जित कर सकें। &lt;br /&gt;
* राधाकांत देव ने छात्रों को कम मूल्य पर पुस्तकें उपलब्ध कराने की व्यवस्था की। &lt;br /&gt;
* राधाकांत देव का एक बड़ा योगदान संस्कृत का शब्दकोश 'शब्दकल्पद्रुम' है। यह उनकी विद्वता का परिचायक है।&lt;br /&gt;
* 1867 ईस्वी में राधाकांत देव का देहांत हो गया।&amp;lt;ref name=&amp;quot;BCK&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{साहित्यकार}}&lt;br /&gt;
[[Category:साहित्यकार]]&lt;br /&gt;
[[Category:लेखक]][[Category:संस्कृत साहित्यकार]][[Category:चरित कोश]][[Category:साहित्य कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%86%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A4&amp;diff=627513</id>
		<title>आसंदीवत</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%86%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A4&amp;diff=627513"/>
		<updated>2018-05-05T12:44:58Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''आसंदीवत''' पाणिनि कालीन [[भारतवर्ष]] का एक स्थान था। यह [[जनमेजय]] [[परीक्षित]] की राजधानी का नाम था, इसी में उन्होंने [[अश्वमेध यज्ञ]] किया था।&amp;lt;ref&amp;gt;वैदिक इंडेक्स 1।72&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
*काशिका के अनुसार यह अहिस्थल था, जो [[कुरुक्षेत्र]] के पास था।&amp;lt;ref&amp;gt;कुरुक्षेत्रे परेणाहिस्थले, कात्या. श्रौ. 24।226&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{पुस्तक संदर्भ |पुस्तक का नाम=पाणिनीकालीन भारत|लेखक=वासुदेवशरण अग्रवाल|अनुवादक= |आलोचक= |प्रकाशक=चौखम्बा विद्याभवन, वाराणसी-1|संकलन= भारतकोश पुस्तकालय|संपादन= |पृष्ठ संख्या=86|url=}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
==पौराणिक उल्लेख==&lt;br /&gt;
[[पांडव|पांडवों]] के वंशज तथा [[परीक्षित]] के पुत्र [[जनमेजय]] की राजधानी थी। [[ऐतरेय ब्राह्मण]] की एक गाथा 8,21 में इसका उल्लेख इस प्रकार है-&amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
'आसंदीवतिधान्यादं रुकमणं हरितंत्रजम्। अश्वं बबंधसारंग देवभ्यो जनमेजय इति'। &amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
अर्थात देवों के लिए यज्ञार्थ जनमेजय ने आसन्दीवत् में एक स्वर्ण अलंकृत पीली माला धारण किए हुए श्याम रंग का [[अश्व]] बांधा। परीक्षित की राजधानी [[हस्तिनापुर]] में थी और इसी से जान पड़ता है कि आसंदीवत् हस्तिनापुर का ही दूसरा नाम था। किंतु यह अभिज्ञान पूर्णतः निश्चित नहीं कहा जा सकता क्योंकि [[महाभारत]] &amp;lt;ref&amp;gt;महाभारत 13,5,34&amp;lt;/ref&amp;gt; में जनमेजय की राज्यसभा को [[तक्षशिला]] में बताया गया है। [[पाणिनी]] ने [[अष्टाध्यायी]] 4,2,12 और 4,2,86 में इसके नाम का उल्लेख किया है। काशिका 24,226 के अनुसार (कुरुक्षेत्रे परिणाहि स्थले) यह कुरुक्षेत्र के परिवर्ती प्रदेश का अभिधान था। इसे अहिस्थल भी कहते थे।&amp;lt;ref&amp;gt;{{पुस्तक संदर्भ |पुस्तक का नाम=ऐतिहासिक स्थानावली|लेखक=विजयेन्द्र कुमार माथुर|अनुवादक= |आलोचक= |प्रकाशक=|संकलन= भारतकोश पुस्तकालय|संपादन= |पृष्ठ संख्या=72|url=}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक= प्रारम्भिक1|माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{पाणिनिकालीन नगर}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Category:पाणिनिकालीन नगर]][[Category:ऐतिहासिक स्थल]][[Category:ऐतिहासिक स्थान कोश]][[Category:इतिहास कोश]] [[Category:ऐतिहासिक स्थानावली]] &lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5&amp;diff=627482</id>
		<title>राधाकांत देव</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5&amp;diff=627482"/>
		<updated>2018-05-05T10:36:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''राधाकांत देव''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Radhakant Deva'') अनेक भाषाओं के विद्वान, हिन्दू संस्कृति के संरक्षण के पक्षधर एवं विचारक थे। उन्होंने 'शब्दकल्पद्रुम' नामक [[संस्कृत]] के आधुनिक महाशब्दकोश की रचना की।&lt;br /&gt;
==संक्षिप्त परिचय==&lt;br /&gt;
* सर राजा राधाकांत देव का जन्म 1794 ईस्वी&amp;lt;ref name=&amp;quot;BCK&amp;quot;&amp;gt;पुस्तक- भारतीय चरित कोश | लेखक- लीलाधर शर्मा 'पर्वतीय' | पृष्ठ संख्या-718&amp;lt;/ref&amp;gt; में [[बंगाल (आज़ादी से पूर्व)|बंगाल]] में हुआ था। &lt;br /&gt;
* वे अपने समय में सनातनी हिंदुओं के मान्य नेता थे। वीर पाश्चात्य विचारों के उपयोगी तत्वों को स्वीकार करते हुए भी अपनी प्राचीन मान्यताओं पर पूरी आस्था रखते थे। &lt;br /&gt;
* उन्होंने [[कोलकाता]] में हिंदू स्कूल की स्थापना में पूरा सहयोग दिया जिससे यहां के छात्र अंग्रेज़ी भाषा और पाश्चात्य विधाओं का ज्ञान अर्जित कर सकें। &lt;br /&gt;
* राधाकांत देव ने छात्रों को कम मूल्य पर पुस्तकें उपलब्ध कराने की व्यवस्था की। &lt;br /&gt;
* राधाकांत देव का एक बड़ा योगदान संस्कृत का शब्दकोश 'शब्दकल्पद्रुम' है। यह उनकी विद्वता का परिचायक है।&lt;br /&gt;
* 1867 ईस्वी में राधाकांत देव का देहांत हो गया।&amp;lt;ref name=&amp;quot;BCK&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{साहित्यकार}}&lt;br /&gt;
[[Category:साहित्यकार]]&lt;br /&gt;
[[Category:लेखक]][[Category:संस्कृत साहित्यकार]][[Category:चरित कोश]][[Category:साहित्य कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=627481</id>
		<title>साँचा:साहित्यकार</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=627481"/>
		<updated>2018-05-05T10:33:05Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=साहित्यकार &lt;br /&gt;
|title =[[:श्रेणी:साहित्यकार|साहित्यकार]]&lt;br /&gt;
|titlestyle =background:#FFD38A;&lt;br /&gt;
|groupstyle =background:#ffd99d; &lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px; background:#fff7e9;&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image=&lt;br /&gt;
|imagestyle=background:#fff7e9;&lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =text-align:left;&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =पुरुष&lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 =[[अयोध्यासिंह उपाध्याय 'हरिऔध']] '''·'''  [[यू. आर. अनंतमूर्ति|अनंतमूर्ति]] '''·''' [[मोहनलाल विष्णु पंड्या]] '''·''' [[अनंत गोपाल शेवड़े]] '''·''' [[आर. के. नारायण]] '''·''' [[अकिलन]] '''·''' [[आग़ा हश्र कश्मीरी]] '''·'''  [[जयशंकर प्रसाद]] '''·''' [[सरदार पूर्ण सिंह]] '''·''' [[प्रेमचंद]] '''·''' [[जैनेन्द्र कुमार]] '''·''' [[अब्दुल क़ादिर बदायूँनी]] '''·'''  [[भारतेन्दु हरिश्चंद्र]] '''·'''  [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर]] '''·'''  [[लल्लू लालजी]] '''·'''  [[शिवपूजन सहाय]] '''·''' [[शिवराम कारंत]] '''·'''  [[सूर्यकान्त त्रिपाठी 'निराला']] '''·''' [[रामधारी सिंह 'दिनकर']] '''·'''   [[हज़ारी प्रसाद द्विवेदी]] '''·''' [[गोकुलचन्द्र]] '''·''' [[हरिशंकर परसाई]] '''·''' [[रामचन्द्र शुक्ल]] '''·'''  [[श्यामसुन्दर दास]] '''·'''  [[राय कृष्णदास]] '''·'''  [[महावीर प्रसाद द्विवेदी]] '''·''' [[डी. आर. बेंद्रे]] '''·''' [[गणेश प्रसाद सिंह 'मानव']] '''·''' [[विश्वनाथ प्रसाद मिश्र]] '''·''' [[विनोदशंकर व्यास]] '''·''' [[माधवराव सप्रे]] '''·'''  [[लाला भगवानदीन]] '''·''' [[विष्णुकांत शास्त्री]] '''·''' [[विनायक कृष्ण गोकाक]] '''·'''  [[अमृतलाल नागर]] '''·''' [[अम्बिका प्रसाद दिव्य]] '''·''' [[रामअवध द्विवेदी]] '''·''' [[गणेशशंकर विद्यार्थी]] '''·''' [[पीताम्बर दत्त बड़थ्वाल]] '''·'''  [[सदल मिश्र]] '''·''' [[नागार्जुन]] '''·''' [[पाण्डेय बेचन शर्मा 'उग्र']] '''·''' [[श्यामकृष्णदास]] '''·''' [[सुधाकर पाण्डेय]] '''·''' [[केशव प्रसाद मिश्र]] '''·''' [[पारसनाथ मिश्र सेवक]] '''·''' [[लोकनाथ श्रीवास्तव]] '''·''' [[गोविन्द चन्द्र पाण्डे]] '''·''' [[हरिकृष्ण 'जौहर']] '''·''' [[करुणापति त्रिपाठी]] '''·''' [[राधाकृष्णदास]] '''·''' [[पदुमलाल पुन्नालाल बख्शी]] '''·''' [[बजरंगबली गुप्त विशारद]] '''·'''  [[रामविलास शर्मा]] '''·''' [[पण्डित गंगाधर मिश्रा]] '''·''' [[कुंवर नारायण]] '''·''' [[सुरेन्द्र कुमार श्रीवास्तव]] '''·'''  [[पद्मनारायण राय]] '''·''' [[गोवर्धनराम माधवराम त्रिपाठी]] '''·''' [[अमरनाथ झा]] '''·''' [[दुर्गा प्रसाद खत्री]] '''·''' [[गुरुदत्त सिंघ भूपति]] '''·''' [[श्याम बहादुर वर्मा]] '''·''' [[नाथूराम प्रेमी]] '''·''' [[सत्यजीवन वर्मा 'भारतीय']] '''·''' [[बच्चन सिंह]] '''·''' [[अम्बिका प्रसाद गुप्त]] '''·''' [[भोलाशंकर व्यास]] '''·''' [[किशोरी लाल गुप्त]] '''·''' [[हर्षनाथ (लेखक)|हर्षनाथ]] '''·''' [[वाचस्पति पाठक]] '''·''' [[डॉ. तुलसीराम]] '''·''' [[यादवेन्द्र शर्मा 'चन्द्र']] '''·''' [[ज्योति प्रसाद अग्रवाल]] '''·''' [[गोपाल चंद्र प्रहराज]] '''·''' [[गोदावरीश मिश्र]] '''·''' [[मुद्राराक्षस]] '''·''' [[उपेन्द्रनाथ अश्क]] '''·''' [[शिवनारायण श्रीवास्तव]] '''·''' [[चन्द्रशेखर पाण्डे]] '''·''' [[पण्डित कृष्ण शुक्ल]] '''·''' [[कुशवाहा कान्त]] '''·''' [[विष्णु प्रभाकर]] '''·''' [[अगरचन्द नाहटा]] '''·''' [[कुसुम चतुर्वेदी]] '''·''' [[सीताराम चतुर्वेदी]] '''·''' [[रमेश चन्द्र दत्त]] '''·''' [[अमर गोस्वामी]] '''·''' [[राजा शिव प्रसाद]] '''·''' [[बज्ररत्न दास अग्रवाल]] '''·''' [[रामचन्द्र वर्मा]] '''·''' [[देवराज नन्दकिशोर]] '''·''' [[प्रताप नारायण सिंह]] '''·''' [[दामोदर पण्डित]] '''·''' [[राजेन्द्र अवस्थी]] '''·'''  [[अशोक कुमार सिंह]] '''·''' [[क्षितिजमोहन सेन]] '''·''' [[रघुनन्दन प्रसाद शुक्ल 'अटल']] '''·''' [[गोविंद शंकर कुरुप]] '''·'''  [[अज्ञेय, सच्चिदानंद हीरानन्द वात्स्यायन|अज्ञेय]] '''·''' [[रमा शंकर व्यास]] '''·''' [[टी. एल. वासवानी]] '''·''' [[अमरकांत]] '''·''' [[देवनारायण द्विवेदी]]  '''·''' [[भदन्त आनन्द कौसल्यायन]] '''·'''  [[रामनरेश त्रिपाठी]] '''·''' [[ठाकुर गदाधर सिंह]] '''·''' [[लक्ष्मी मल्ल सिंघवी]] '''·''' [[विद्याभूषण विभु]] '''·''' [[विद्यानिवास मिश्र]] '''·''' [[विजयानन्द त्रिपाठी]] '''·''' [[हरिभाऊ उपाध्याय]] '''·''' [[श्रीकांत वर्मा]] '''·''' [[प्रताप नारायण मिश्र]] '''·''' [[बालकृष्ण भट्ट]] '''·''' [[द्वारका प्रसाद मिश्रा]] '''·''' [[प्रभाकर मिश्र]] '''·'''  [[धीरेन्द्र वर्मा]] '''·'''  [[अवनीन्द्रनाथ ठाकुर]] '''·'''  [[सत्येन्द्रनाथ ठाकुर]] '''·''' [[चन्द्रबली सिंह]] '''·'''  [[राहुल सांकृत्यायन]] '''·''' [[ई. एम. एस. नंबूदरीपाद]] '''·''' [[गोपबंधु दास]] '''·'''  [[रावी, रामप्रसाद विद्यार्थी|रामप्रसाद विद्यार्थी]] '''·'''  [[वृंदावनलाल वर्मा]] '''·'''  [[इंशा अल्ला ख़ाँ]] '''·'''  [[भीष्म साहनी]] '''·''' [[निहाल चन्द वर्मा]] '''·''' [[बाबू गुलाबराय]] '''·'''  [[यशपाल]] '''·''' [[भगवतीचरण वर्मा]] '''·'''  [[बालकृष्ण शर्मा नवीन]] '''·''' [[हरिशंकर शर्मा]] '''·'''  [[शरत चंद्र चट्टोपाध्याय]] '''·''' [[पंडित श्रद्धाराम शर्मा]] '''·''' [[गोपीनाथ मोहंती]] '''·''' [[अरविंद कुमार]] '''·'''  [[सुकुमार राय]] '''·'''  [[अमृतराय]] '''·'''   [[अमृतलाल चक्रवर्ती]] '''·''' [[तकषी शिवशंकर पिल्लै]] '''·'''  [[अम्बाप्रसाद 'सुमन']] '''·''' [[डॉ. नगेन्द्र]] '''·'''  [[अम्बाशंकर नागर]] '''·''' [[रस्किन बॉण्ड]] '''·''' [[अम्बिकादत्त व्यास]] '''·''' [[अम्बिकाप्रसाद वाजपेयी]] '''·'''  [[रामकुमार वर्मा]] '''·''' [[रामवृक्ष बेनीपुरी]] '''·''' [[माखन लाल चतुर्वेदी]] '''·''' [[माइकल मधुसूदन दत्त]] '''·''' [[प्रतापनारायण श्रीवास्तव]] '''·''' [[भाई परमानन्द]] '''·'''  [[अयोध्याप्रसाद गोयलीय]] '''·''' [[हंस कुमार तिवारी]] '''·''' [[एस.एल. भयरप्पा]] '''·''' [[काका कालेलकर]] '''·'''  [[ठाकुर शिव कुमार सिंह]] '''·''' [[मुकुंदी लाल श्रीवास्तव]] '''·''' [[नंददुलारे वाजपेयी]] '''·''' [[लक्ष्मी नारायण मिश्र]] '''·''' [[भट्टोजिदीक्षित]] '''·''' [[जानकी प्रसाद]] '''·''' [[ठाकुर जगमोहन सिंह]] '''·''' [[प्रतिभा राय]] '''·'''  [[भर्तुमित्र]] '''·''' [[पद्मसिंह शर्मा]] '''·''' [[भृतहरि]] '''·''' [[हरिवंश राय बच्चन]] '''·''' [[पांडुरंग वामन काणे]] '''·''' [[विजयशंकर मल्ल]] '''·''' [[डॉ. रघुवीर]] '''·''' [[मयूर भट्ट]] '''·''' [[चतुरसेन शास्त्री]] '''·''' [[इलाचन्द्र जोशी]] '''·'''  [[सआदत हसन मंटो]] '''·''' [[चन्द्रबली पाण्डेय]] '''·''' [[गजानन त्र्यंबक माडखोलकर]] '''·''' [[गंगानाथ झा]] '''·''' [[कंबन]] '''·''' [[देवकीनन्दन खत्री]] '''·''' [[झबेरचंद]] '''·''' [[मोहन राकेश]] '''·''' [[कन्हैयालाल माणिकलाल मुंशी]] '''·''' [[कन्हैयालाल मिश्र प्रभाकर]] '''·''' [[कामिल बुल्के]] '''·''' [[मुक्तिबोध गजानन माधव|मुक्तिबोध]] '''·''' [[कमलेश्वर]] '''·''' [[ब्रजनन्दन सहाय]] '''·''' [[अभिमन्यु अनत]] '''·''' [[गिरिराज किशोर]] '''·''' [[धर्मवीर भारती]] '''·''' [[चन्द्रधर शर्मा गुलेरी]] '''·''' [[अन्नपूर्णानन्द]] '''·''' [[फ़क़ीर मोहन सेनापति]] '''·''' [[नर्मद]] '''·''' [[नरेन्द्र कोहली]] '''·''' [[बंग महिला]] '''·''' [[सुधीश पचौरी]] '''·''' [[विष्णु सखाराम खांडेकर]] '''·''' [[लोचन प्रसाद पाण्डेय]] '''·''' [[वासुदेव शरण अग्रवाल]] '''·''' [[शमशेर बहादुर सिंह]] '''·''' [[श्रीलाल शुक्ल]] '''·''' [[रोनाल्ड स्टुअर्ट मेक्ग्रेगॉर]] '''·''' [[अलेक्सेई पैत्रोविच वरान्निकोव]] '''·''' [[राही मासूम रज़ा]] '''·''' [[राधानाथ राय]] '''·''' [[सुखलाल कायस्थ]] '''·''' [[रघुवीर सहाय]] '''·''' [[मोटूरि सत्यनारायण]] '''·''' [[वासुदेव महादेव अभ्यंकर]] '''·''' [[रांगेय राघव]] '''·''' [[फणीश्वरनाथ रेणु]] '''·''' [[निर्मल वर्मा]] '''·''' [[खुशवंत सिंह]] '''·''' [[मास्ति वेंकटेश अय्यंगार]] '''·''' [[जानकी वल्लभ शास्त्री]] '''·''' [[मनोहर श्याम जोशी]] '''·''' [[सियारामशरण गुप्त]]  '''·''' [[सर्वेश्वर दयाल सक्सेना]] '''·''' [[बनारसीदास चतुर्वेदी]] '''·''' [[सुदर्शन (साहित्यकार)|सुदर्शन]] '''·''' [[कृश्न चन्दर]] '''·''' [[ज्ञानरंजन]] '''·''' [[असग़र वजाहत]] '''·''' [[शिवाजी सावंत]] '''·''' [[गुरुजाडा अप्पाराव]] '''·''' [[गुणाढ्य]] '''·''' [[केदारनाथ अग्रवाल]] '''·''' [[केदारनाथ सिंह]] '''·''' [[राजेंद्र यादव]] '''·''' [[विजयदान देथा]] '''·''' [[हरिकृष्ण देवसरे]] '''·''' [[अन्नाराम सुदामा]] '''·''' [[विश्वनाथ सत्यनारायण]] '''·''' [[टी. पी. मीनाक्षीसुंदरम]] '''·''' [[एस. के. पोट्टेक्काट्ट]] '''·''' [[राधावल्लभ त्रिपाठी]] '''·''' [[भगवतशरण उपाध्याय]] '''·''' [[राधाकृष्ण]] '''·''' [[परशुराम चतुर्वेदी]] '''·''' [[राजनाथ पांडेय]] '''·''' [[विश्वंभरनाथ जिज्जा]] '''·''' [[किशोरीदास वाजपेयी]] '''·''' [[श्रीमन्नारायण अग्रवाल]] '''·''' [[कैलाशचंद्र देव वृहस्पति]] '''·''' [[झाबरमल्ल शर्मा]]  '''·''' [[भुवनेश्वर (साहित्यकार)|भुवनेश्वर]] '''·''' [[रॉबिन शॉ]] '''·''' [[सुरेश कांत]] '''·''' [[गुरदयाल सिंह]] '''·''' [[प्रभाकर माचवे]] '''·''' [[काशीनाथ सिंह]] '''·''' [[दूधनाथ सिंह]] '''·''' [[भगवत रावत]] '''·''' [[विष्णु विराट]] '''·''' [[डॉ. राष्ट्रबंधु]] '''·''' [[उदयराज सिंह]] '''·''' [[रामदरश मिश्र]] '''·''' [[शानी]] '''·''' [[गोविन्द मिश्र]]  '''·'''  [[कान्ति कुमार जैन]] '''·''' [[शिवप्रसाद सिंह]] '''·''' [[सूरजभान सिंह]] '''·''' [[कैलाश वाजपेयी]] '''·''' [[इन्दु प्रकाश पाण्डेय]] '''·''' [[हरि नारायण आपटे]] '''·'''[[वचनेश मिश्र]] '''·''' [[माधव शुक्ल]]  '''·''' [[गोपाल प्रसाद व्यास]]  '''·''' [[रघुवीर चौधरी]] '''·''' [[सुदर्शन सिंह चक्र]] '''·''' [[हरिकृष्ण 'प्रेमी']] '''·''' [[नाथूरामशर्मा 'शंकर']] '''·''' [[सुंदरदास (छोटे)]] '''·''' [[राजेन्द्रलाल मित्रा]] '''·''' [[श्री नारायण चतुर्वेदी]] '''·''' [[सखाराम गणेश देउसकर]] '''·''' [[गोविंद शास्त्री दुगवेकर]] '''·''' [[गिजुभाई बधेका]] '''·''' [[विवेकी राय]] '''·''' [[कुप्पाली वेंकटप्पा पुटप्पा]] '''·''' [[गिरिधर शर्मा चतुर्वेदी]] '''·''' [[गरीब दास]] '''·''' [[संत सिंगाजी]] '''·''' [[चंद्रगुप्त विद्यालंकार]] '''·''' [[भूपेंद्रनाथ दत्त]] '''·''' [[चतुर्भुज औदीच्य]] '''·''' [[मगन भाई देसाई]] '''·''' [[वेद प्रकाश शर्मा]] '''·''' [[सेठ गोविन्द दास]] '''·''' [[रामकिंकर उपाध्याय]] '''·''' [[करतार सिंह दुग्गल]] '''·''' [[कुँवर चन्द्र प्रकाश सिंह]] '''·''' [[बाबूराम सक्सेना]] '''·''' [[जी.पी. श्रीवास्तव]] '''·''' [[गुरु भक्तसिंह 'भक्त']] '''·''' [[गिरिधर शर्मा नवरत्न]] '''·''' [[गंगाप्रसाद अग्निहोत्री]] '''·''' [[अनंत पै]] '''·''' [[अजित शंकर चौधरी]] '''·''' [[मनु शर्मा]] '''·''' [[ओंकारनाथ श्रीवास्तव]] '''·''' [[मेहता लज्जाराम शर्मा]] '''·''' [[चंद्रकांत देवताले]] '''·''' [[नरसिंह चिन्तामन केलकर]] '''·''' [[अन्ना साहब भोपटकर]] '''·''' [[गुरमुख सिंह मुसाफिर]] '''·''' [[पण्डित मुखराम शर्मा]] '''·''' [[राधाकांत देव]]&lt;br /&gt;
|list1style=     &lt;br /&gt;
|group2 =महिला&lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =[[महादेवी वर्मा]] '''·''' [[इस्मत चुग़ताई]] '''·'''  [[सुभद्रा कुमारी चौहान]] '''·'''  [[शिवानी]]  '''·''' [[आशापूर्णा देवी]] '''·'''  [[महाश्वेता देवी]] '''·''' [[अमृता प्रीतम]] '''·''' [[क़ुर्रतुलऐन हैदर]] '''·'''  [[प्रभा खेतान]] '''·''' [[भारती मुखर्जी]] '''·'''[[नीलम सक्सेना चंद्रा]]'''·''' [[बालमणि अम्मा]] '''·''' [[लीलावती मुंशी]]&lt;br /&gt;
|group3= &lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=&lt;br /&gt;
|list3style=&lt;br /&gt;
|group4=&lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4= &lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5=&lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =&lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6=&lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=&lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7=&lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8=&lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8=&lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9=&lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10=&lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11=&lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12=&lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13=&lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14=&lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|group19style=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|list19style=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|group20style=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|list20style=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{आधुनिक महिला साहित्यकार}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:साहित्य संबंधित साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5&amp;diff=627479</id>
		<title>राधाकांत देव</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5&amp;diff=627479"/>
		<updated>2018-05-05T10:28:16Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: ''''राधाकांत देव''' (अंग्रेज़ी: ''Radhakant Deva'') अनेक भाषाओं के...' के साथ नया पृष्ठ बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''राधाकांत देव''' ([[अंग्रेज़ी]]: ''Radhakant Deva'') अनेक भाषाओं के विद्वान, हिन्दू संस्कृति के संरक्षण के पक्षधर एवं विचारक थे। उन्होंने 'शब्दकल्पद्रुम' नामक [[संस्कृत]] के आधुनिक महाशब्दकोश की रचना की।&lt;br /&gt;
==संक्षिप्त परिचय==&lt;br /&gt;
* सर राजा राधाकांत देव का जन्म 1794 ईस्वी&amp;lt;ref&amp;gt;पुस्तक- भारतीय चरित कोश | लेखक- लीलाधर शर्मा 'पर्वतीय' | पृष्ठ संख्या-718&amp;lt;/ref&amp;gt; में [[बंगाल (आज़ादी से पूर्व)|बंगाल]] में हुआ था। &lt;br /&gt;
* वे अपने समय में सनातनी हिंदुओं के मान्य नेता थे। वीर पाश्चात्य विचारों के उपयोगी तत्वों को स्वीकार करते हुए भी अपनी प्राचीन मान्यताओं पर पूरी आस्था रखते थे। &lt;br /&gt;
* उन्होंने [[कोलकाता]] में हिंदू स्कूल की स्थापना में पूरा सहयोग दिया जिससे यहां के छात्र अंग्रेज़ी भाषा और पाश्चात्य विधाओं का ज्ञान अर्जित कर सकें। &lt;br /&gt;
* राधाकांत देव ने छात्रों को कम मूल्य पर पुस्तकें उपलब्ध कराने की व्यवस्था की। &lt;br /&gt;
* राधाकांत देव का एक बड़ा योगदान संस्कृत का शब्दकोश 'शब्दकल्पद्रुम' है। यह उनकी विद्वता का परिचायक है।&lt;br /&gt;
* 1867 ईस्वी में राधाकांत देव का देहांत हो गया।&amp;lt;ref&amp;gt;पुस्तक- भारतीय चरित कोश | लेखक- लीलाधर शर्मा 'पर्वतीय' | पृष्ठ संख्या-718&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{साहित्यकार}}&lt;br /&gt;
[[Category:साहित्यकार]]&lt;br /&gt;
[[Category:लेखक]][[Category:संस्कृत साहित्यकार]][[Category:चरित कोश]][[Category:साहित्य कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%90%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8&amp;diff=627459</id>
		<title>साँचा:गुजरात के ऐतिहासिक स्थान</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A5%87_%E0%A4%90%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8&amp;diff=627459"/>
		<updated>2018-05-05T07:59:25Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=गुजरात के ऐतिहासिक स्थान&lt;br /&gt;
|title =[[:Category:गुजरात के ऐतिहासिक स्थान|गुजरात के ऐतिहासिक स्थान]]&lt;br /&gt;
|titlestyle =background:#cbd1b1;&lt;br /&gt;
|groupstyle =background:#d0c7f0;&lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px; background:#eff4d8;&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image=&lt;br /&gt;
|imagestyle=background:#ffecec;&lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =&lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 =[[अश्वबोधतीर्थ]] '''·''' [[अंधउ]] '''·''' [[आनंदपुर]] '''·''' [[इडर]] '''·''' [[उज्जयंत]] '''·''' [[उपरकोट]] '''·''' [[कण्वाश्रम]] '''·''' [[करणावती]] '''·''' [[करवान]] '''·''' [[करवीर वन|करवीर]] '''·''' [[दभोई]] '''·''' [[कुवांशी]] '''·''' [[चारूप (गुजरात)|चारूप]] '''·''' [[चंदनावती]] '''·''' [[घोघा बंदरगाह]] '''·''' [[घुमली]] '''·''' [[कैरा]] '''·''' [[टेरा]] '''·''' [[देशलपुर]] '''·''' [[धौलावीरा]] '''·''' [[पडरी]] '''·''' [[पंचसर]] '''·''' [[अदलज]] '''·''' [[असावल]] '''·''' [[कोडिनार]] '''·''' [[धुमली]] '''·''' [[बाबाप्यारा की गुफ़ाएँ]] '''·''' [[बाहड़पुर]] '''·''' [[बाँधवाँ]] '''·''' [[जीरापल्ली]] '''·''' [[दैहक]] '''·''' [[जसधन]] '''·''' [[खेड़ ब्रह्मा]] '''·''' [[गोंडल]] '''·''' [[दोहद]] '''·''' [[गलतेश्वर (गुजरात)|गलतेश्वर]] '''·''' [[चंद्रवट]] '''·''' [[वासन गाँव]] '''·''' [[चारी (गुजरात)|चारी]] '''·''' [[गोप (गुजरात)|गोप]] '''·''' [[खपराखोड़िया]] '''·''' [[कुशस्थली, द्वारका|कुशस्थली]] '''·''' [[वाविहपुर]] '''·''' [[खंभात]] '''·''' [[सुदर्शन झील]] '''·''' [[जरारवाड़ी]] '''·''' [[चांपानेर]] '''·''' [[कायावरोहन]] '''·''' [[चंद्रगुफ़ा]] '''·''' [[चंद्र (गुजरात)]] '''·''' [[बल्लभीपुर गुजरात|बल्लभीपुर]] '''·''' [[वर्धमानपुर]] '''·''' [[डाकौर]] '''·''' [[टंकारा]] '''·''' [[जीर्णवप्र]] '''·''' [[त्रंबावती]] '''·''' [[चम्पानेर पावागढ़ पुरातात्विक उद्यान]] '''·''' [[थराड़]] '''·''' [[मोढेरा]] '''·''' [[रूपालनगर]] '''·''' [[कोटेश्वर]] '''·''' [[वासण]] '''·''' [[वायड़]] '''·''' [[रैवतक]] '''·''' [[ववनिया]] '''·''' [[लाट]] '''·''' [[श्रीस्थल]] '''·''' [[बरवाप्यारा गुफ़ा]] '''·''' [[नारायणसर]] '''·''' [[जंबुसार]] '''·''' [[खोलदियाद]] '''·''' [[लंघनाज]] '''·''' [[नैरोना]] '''·''' [[दिव]] '''·''' [[नरमान]] '''·''' [[शत्रुंजय पहाड़ी]] '''·''' [[रत्नावती]] '''·''' [[रैवतोद्यान]] '''·''' [[रोदा, गुजरात|रोदा]] '''·''' [[रामणा]] '''·''' [[शुकुलिदेश]] '''·''' [[शैरीस]] '''·''' [[सुरकोटदा]] '''·''' [[हस्तकवप्र]] '''·''' [[हलोल]] '''·''' [[वड़नगर]] '''·''' [[सौराष्ट्र]] '''·''' [[वीरावल]] '''·''' [[अज्जाहर गुजरात|अज्जाहर]] '''·''' [[रापर]] '''·''' [[ऋषितीर्थ गुजरात|ऋषितीर्थ]] '''·''' [[लखराम]] '''·''' [[श्वभ्र]] '''·''' [[अनुप]]  '''·'''  [[रंगपुर (गुजरात)|रंगपुर]] '''·''' [[शुक्लतीर्थ]] '''·''' [[अन्हिलवाड़]] '''·''' [[कर्णावती]] '''·''' [[हालार]] '''·''' [[राडद्रह]] '''·''' [[सरखेज]] '''·''' [[यादवस्थली]] '''·''' [[लोथल]] '''·''' [[देसलपुर (गुजरात)|देसलपुर]] '''·''' [[रोजदी (गुजरात)|रोजदी]] '''·''' [[वेनीवडार]] '''·''' [[खर्वी (अहमदाबाद)|खर्वी]] '''·''' [[कुनुतासी (गुजरात)|कुनुतासी]] '''·''' [[शंखेश्वर]] '''·''' [[बिल्वेश्वर]] '''·''' [[अलिना गुजरात|अलिना]] '''·''' [[आभीर]]&lt;br /&gt;
|list1style=&lt;br /&gt;
|group2 =&lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =&lt;br /&gt;
|group3=&lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=&lt;br /&gt;
|list3style=&lt;br /&gt;
|group4=&lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4=&lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5=&lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =&lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6=&lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=&lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7=&lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8=&lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8=&lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9=&lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10=&lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11=&lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12=&lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13=&lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14=&lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:ऐतिहासिक स्थान के साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%86%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B0&amp;diff=627456</id>
		<title>आभीर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%86%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B0&amp;diff=627456"/>
		<updated>2018-05-05T07:55:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''आभीर''' [[गुजरात]] का दक्षिण-पूर्वी भाग है। [[यूनानी|यूनानियों]] ने इसे अबेरिया कहा है। [[टॉलमी]] ने इस देश को [[सिंध नदी|सिंध-नदी]] के मुहाने के निकट स्थित बताया है।&amp;lt;ref&amp;gt;(मेकिंडल टॉलमी-पृ. 140)&amp;lt;/ref&amp;gt; [[ब्रह्मांडपुराण]] 6 में भी इसी तथ्य का उल्लेख है और सिंधु को आभीर देश में बहने वाली नदी कहा गया है। [[महाभारत सभा पर्व|महाभारत सभा पर्व]] 31 में [[आभीर गण|आभीरों]] को [[सरस्वती नदी]] ([[सोमनाथ]] के निकट) के तीर तथा समुद्र‌-तट के निवासी बताया गया है।&amp;lt;ref&amp;gt;ऐतिहासिक स्थानावली | पृष्ठ संख्या= 66| विजयेन्द्र कुमार माथुर |  वैज्ञानिक तथा तकनीकी शब्दावली आयोग | मानव संसाधन विकास मंत्रालय, भारत सरकार&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{seealso|आभीर गण}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{गुजरात के ऐतिहासिक स्थान}}&lt;br /&gt;
[[Category:गुजरात]][[Category:गुजरात के ऐतिहासिक स्थान]] [[Category:ऐतिहासिक स्थान कोश]] [[Category:ऐतिहासिक स्थानावली]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&amp;diff=627428</id>
		<title>साँचा:पौराणिक चरित्र</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&amp;diff=627428"/>
		<updated>2018-05-04T14:00:46Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{scrollopen}}&lt;br /&gt;
{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=पौराणिक चरित्र&lt;br /&gt;
|title =[[:श्रेणी:पौराणिक चरित्र|पौराणिक चरित्र]]&lt;br /&gt;
|titlestyle =background:#FFB66C;&lt;br /&gt;
|groupstyle =background:#e4dbf0;&lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px; background:#FFF9F2;&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image=&lt;br /&gt;
|imagestyle=&lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =background:white; text-align:justify;&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =&lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 =[[अंगज]] '''·''' [[अश्विनी]] '''·''' [[अंगजा]] '''·''' [[अश्वकेतु]] '''·''' [[कार्तवीर्य अर्जुन]] '''·''' [[अगस्त्य]]  '''·''' [[कृतवीर्य]] '''·''' [[अनुसूया]] '''·''' [[संवरण]] '''·''' [[अनरण्य]] '''·''' [[अंगिरा]] '''·'''  [[अचल]] '''·''' [[अंगद]] '''·'''  [[अंगद (लक्ष्मण पुत्र)]] '''·'''  [[अग्निदेव]] '''·'''  [[अक्रूर]] '''·'''  [[अत्रि|महर्षि अत्रि]] '''·''' [[अघासुर]] '''·'''  [[अदिति]] '''·'''  [[अधिरथ]] '''·'''   [[अनिरुद्ध]] '''·'''  [[अपाला]] '''·'''  [[अप्सरा]] '''·'''  [[अभिमन्यु]] '''·''' [[वैजयन्त्य]] '''·''' [[संकृति]] '''·''' [[शैशिरायण]] '''·''' [[पुरुमित्र]] '''·''' [[अम्बा]] '''·'''  [[अम्बालिका]] '''·'''   [[अम्बिका]] '''·''' [[कुत्स]] '''·'''  [[अरुण देवता]] '''·''' [[कर्मदेव]] '''·'''  [[अरुन्धती]] '''·''' [[अविकम्पन]] '''·''' [[कुशाम्ब]] '''·''' [[अक्षमाला]] '''·'''  [[अर्जुन]] '''·''' [[उत्तानबर्हि]] '''·''' [[अश्वत्थामा]] '''·''' [[सत्यवान]] '''·''' [[भार्गव]] '''·''' [[सत्यपाल]] '''·''' [[सुदेष्णा]] '''·''' [[पुरुजित (राजा)|पुरुजित]] '''·''' [[अश्विनीकुमार]] '''·''' [[वर्धन (अनुचर)|वर्धन]] '''·''' [[विद्युत्प्रभ (दैत्य)|विद्युत्प्रभ]] '''·''' [[सवन]] '''·''' [[विश्वभुक (बृहस्पति पुत्र)|विश्वभुक]] '''·''' [[सत्यव्रत (मनु)|सत्यव्रत]] '''·''' [[संश्रुत्य]] '''·''' [[ऋत]] '''·''' [[ऋष्यश्रृंग]] '''·''' [[श्रुतायुध]] '''·''' [[प्रद्योत (यक्ष)|प्रद्योत]] '''·''' [[प्रकालन]] '''·''' [[अहल्या]] '''·''' [[भार्गव (परशुराम)|भार्गव]] '''·''' [[विश्वभुक]] '''·''' [[रुरुभैरव]] '''·''' [[सत्यवाक]] '''·''' [[संहारभैरव]] '''·'''  [[विपुल]] '''·''' [[कर्णवेष्ट]] '''·''' [[अशोक (सारथि)|अशोक]] '''·''' [[भूरिद्युम्न]] '''·''' [[भद्र]] '''·''' [[प्रणक ऋषि]] '''·''' [[कालभैरव]] '''·''' [[वीरधन्वा]] '''·''' [[असितभैरव]] '''·''' [[क्रोधभैरव]] '''·''' [[सुप्रवृद्ध]] '''·''' [[मित्रविन्द]] '''·''' [[आप्त]] '''·''' [[भंगास्वन]] '''·''' [[भीमविक्रम]] '''·''' [[सुकुमार]] '''·''' [[भीषणभैरव]] '''·''' [[विचित्र]] '''·''' [[महाभैरव]] '''·''' [[विकुण्ठन]] '''·''' [[वामन (दिग्गज)|वामन]] '''·''' [[खटवांगभैरव]] '''·''' [[सुप्रतीक]] '''·''' [[ऋतुपर्ण]] '''·''' [[कर्ण (धृतराष्ट्र पुत्र)|कर्ण]] '''·''' [[भूरिषेम]] '''·''' [[भासी]] '''·''' [[सुकुमार (नाग)|सुकुमार]] '''·''' [[श्रीदामा]] '''·''' [[अनुगोप्ता]] '''·''' [[प्रम्लोचा]] '''·''' [[विपुल (राजा)|विपुल]] '''·''' [[ऋभु]] '''·''' [[क्षेमधूर्ति]] '''·''' [[रमण]] '''·''' [[वक (दाल्भ्य)|वक]] '''·''' [[उच्चैश्रवा]] '''·''' [[विद्युत्प्रभ]] '''·''' [[काहला (अप्सरा)|काहला अप्सरा]] '''·''' [[सत्यदेव]] '''·''' [[भद्र (गण)|भद्र]] '''·''' [[भंग]] '''·''' [[भंगकार]]  [[जया]] '''·''' [[वक]] '''·''' [[संक्रम]] '''·''' [[ऋचेयु]] '''·''' [[ऐल]] '''·''' [[काशी (कवि पुत्र)|काशी]] '''·''' [[सुकेतु]] '''·''' [[वामन (गरुड़)|वामन]] '''·''' [[जड़भरत]] '''·''' [[मैत्रेयी]] '''·''' [[कालनेमि]] '''·''' [[सुकेतु (शिशुपाल पुत्र)|सुकेतु]] '''·''' [[प्रहास]] '''·''' [[उतथ्य (चन्द्रमा पुत्री)|उतथ्य]] '''·''' [[सत्यवर्मा]] '''·''' [[राका (अंगिरा पुत्री)|राका]] '''·''' [[काम्या]] '''·''' [[भंगकार (राजा)|भंगकार]] '''·''' [[सुकेतु (चित्रकेतु पुत्र)|सुकेतु]] '''·''' [[केतुवर्मा]] '''·''' [[श्रुतायु]] '''·''' [[वायुहा]] '''·''' [[सुप्रिया]] '''·''' [[वाभ्रवायणि]] '''·''' [[रोचमान]] '''·''' [[कृष्णवर्त्मा]] '''·''' [[भूमन्यु]] '''·''' [[राका (राक्षसी)|राका]] '''·''' [[सुनामा]] '''·''' [[शर्मक]] '''·''' [[आपूरण]] '''·''' [[शुचिव्रत]] '''·''' [[भूतधामा]] '''·''' [[विश्वा]] '''·''' [[शरदण्ड]] '''·''' [[आनर्त (शर्याति पुत्र)|आनर्त]] '''·''' [[रोचमान (असुर अंशावतार)|रोचमान]] '''·''' [[सुकेतु (यक्ष)|सुकेतु]] '''·''' [[सत्यव्रत (धृतराष्ट्र पुत्र)|सत्यव्रत]] '''·''' [[वपुष्टमा]] '''·''' [[उतथ्य (ऋषि)|उतथ्य]] '''·''' [[सुनामा (अनुचर)|सुनामा]] '''·''' [[सेयन]] '''·''' [[तन्तुमान]] '''·''' [[कप दानव]] '''·''' [[शुचिका]] '''·''' [[वामन (नाग)|वामन]] '''·''' [[कुन्तल (राजा)|कुन्तल]] '''·''' [[भानुमान]] '''·''' [[ भद्र (पांडव पक्षीय योद्धा‌‌)|भद्र]] '''·''' [[ऋतुस्थली]] '''·'''  [[भंगकार (यादव)|भंगकार]] '''·''' [[सुकन्या]] '''·''' [[शान्तभय]] '''·''' [[काश्यप]] '''·''' [[वायुवेग (ऋषि)|वायुवेग]] '''·''' [[पुष्पदंष्ट्र]] '''·''' [[विविन्ध्य]] '''·''' [[भद्र (नाग)|भद्र]] '''·''' [[इन्दुमती]]  '''·''' [[वक्षोग्रीव]] '''·''' [[लीलाढ्य]] '''·''' [[उत्तम]] '''·''' [[सुनामा (गरुड़)|सुनामा]] '''·''' [[कुरु]] '''·''' [[मौद्गल्य]] '''·''' [[अच्युतायु]] '''·''' [[वायुवेग]] '''·''' [[असितमृग]] '''·''' [[निशठ (राजा)|निशठ]] '''·''' [[वज्रदत्त]] '''·''' [[सत्य (वितत्य पुत्र)|सत्य]] '''·''' [[तंगण]] '''·''' [[अंशुमान]] '''·''' [[सुनामा (सुकेतु पुत्र)|सुनामा]] '''·''' [[कर्णप्रावर्ण]] '''·''' [[मृगी]] '''·''' [[श्वेत (राजा)|श्वेत]] '''·''' [[कुकुद्मी]] '''·''' [[विराज]] '''·''' [[मौद्गल्य (ऋषि)|मौद्गल्य]] '''·''' [[नवतन्‍तु]] '''·''' [[विहंग]] '''·''' [[अभिनेत्र]] '''·''' [[नाभिराज]] '''·''' [[विश्वाची]] '''·''' [[जंधाबन्धु]] '''·''' [[सत्यव्रत (त्रय्यारुण पुत्र)|सत्यव्रत]] '''·''' [[ज्योतिष्मती]] '''·''' [[मृगव्याध]] '''·''' [[कपिकेतु]] '''·''' [[विश्वजित]] '''·''' [[विरोहण]] '''·''' [[विराव]] '''·''' [[प्रतीत]] '''·''' [[कान्तारक गण]] '''·''' [[श्रुतायु (अच्युतायु का भाई)|श्रुतायु]] '''·''' [[पौष्य]] '''·''' [[निष्ठानक]] '''·''' [[सुलोचना]] '''·''' [[वसुमित्र (राजा)|वसुमित्र]] '''·''' [[सत्य (ब्राह्मण)|सत्य]] '''·''' [[काश]] '''·''' [[सत्यरथ]] '''·''' [[असमंजस]] '''·''' [[प्रद्वेषी]] '''·''' [[कोहल (उत्तर निवासी ऋषि)|कोहल]] '''·''' [[गुडाकेश (असुर)|गुडाकेश]] '''·''' [[शिखावान]] '''·''' [[विष्णुधर्मा]] '''·''' [[प्रत्यंग]] '''·''' [[ऋत्वा]] '''·''' [[प्रतीची]] '''·''' [[सिनीवाली]] '''·''' [[आदित्य देवता]] '''·''' [[ताडकायन]] '''·''' [[इन्द्रोत]] '''·''' [[कुमारी]] '''·''' [[कुस्तुम्बुरु]] '''·''' [[श्रुतायु (अम्बष्ठ का राजा)|श्रुतायु]] '''·''' [[श्वेतभद्र]] '''·''' [[विश्वपति]] '''·''' [[शिरीषक]] '''·''' [[सुबाहु]] '''·''' [[विष्वक्सेन (ऋषि)|विष्वक्सेन]] '''·''' [[जयद्रथ (राजा)|जयद्रथ राजा]] '''·''' [[कुमारी (धनंजय पत्नी)|कुमारी]] '''·''' [[सत्यव्रत (सुशर्मा भाई)|सत्यव्रत]] '''·''' [[वात्स्य]] '''·''' [[सत्य (ऋषि)|सत्य ऋषि]] '''·''' [[विविंश]] '''·''' [[प्रभा]] '''·''' [[वार्त]] '''·''' [[कोहल ऋषि]] '''·''' [[काश्य ऋषि]] '''·''' [[भूरितेजा]] '''·''' [[ऋतेयु]] '''·''' [[वैश्रवण]] '''·''' [[सिद्धार्थ (राजा)|सिद्धार्थ]] '''·''' [[स्थिर]] '''·''' [[शंखपद]] '''·''' [[लोमपाद]] '''·''' [[प्रवेपन]] '''·''' [[प्रियभृत्य]] '''·''' [[काश्य]] '''·''' [[जरितारि]] '''·''' [[वायुचक्र]] '''·''' [[जयरात]] '''·''' [[जयसेन]] '''·''' [[शितिकण्ठ]] '''·''' [[सिद्धार्थ (अनुचर)|सिद्धार्थ]] '''·''' [[काष्णि]] '''·''' [[कृशाश्व]] '''·''' [[प्रभा (अप्सरा)|प्रभा अप्सरा]] '''·''' [[विभु]] '''·''' [[उज्जयन]] '''·''' [[सुमना]] '''·''' [[पंचशिर]] '''·''' [[शतज्योति]] '''·''' [[संकृति (द्युमत्सेन पत्नी)|संकृति]] '''·''' [[ज्वालाजिह]] '''·''' [[प्रमाथिनी]] '''·''' [[काहला]] '''·''' [[सुधन्वा]] '''·''' [[प्रबालक]] '''·''' [[जयत्सेन (जरासंध पुत्र)|जयत्सेन]] '''·''' [[प्रबाहु]] '''·''' [[पृथुश्रवा]] '''·''' [[काश्यप (ब्राह्मण)|काश्यप]] '''·''' [[विदूरथ]] '''·''' [[कांचन]] '''·''' [[ज्योतिष्क (नाग)|ज्योतिष्क]] '''·''' [[सुधन्वा (कुरु पुत्र)|सुधन्वा]] '''·''' [[प्रघस]] '''·''' [[जटिला]] '''·''' [[ताम्रोष्ठ]] '''·''' [[सत्य (निश्चयवन पुत्र)|सत्य]] '''·''' [[भास्वर (अनुचर)|भास्वर]] '''·''' [[फलकक्ष]] '''·''' [[सुमना (किरातराज)|सुमना]] '''·''' [[भैरव (सर्प)|भैरव सर्प]] '''·''' [[पृषदश्व]] '''·''' [[भुवन]] '''·''' [[प्रश्नि ऋषि]] '''·''' [[फलोदक]] '''·''' [[उग्रतेजा]] '''·''' [[विष्वगश्व]] '''·''' [[कर्ता]] '''·''' [[शिखी]] '''·''' [[कृतवाक]] '''·''' [[सुधन्वा (संशप्तक योद्धा)|सुधन्वा]] '''·''' [[जटिला (गौतम पुत्री)|जटिला]] '''·''' [[वाह (पिशाच)|वाह]] '''·''' [[विभु (काशिराज पुत्र)|विभु]] '''·''' [[दधिमुख]] '''·''' [[टिट्टिभ]] '''·''' [[वायुबल]] '''·''' [[श्वेत (ऋषि)|श्वेत ऋषि]] '''·''' [[सुधन्वा (द्रुपद पुत्र)|सुधन्वा]] '''·''' [[विष्वगश्व (पृथु पुत्र)|विष्वगश्व]] '''·''' [[कोहल]] '''·''' [[सनक]] '''·''' [[सनन्दन]] '''·''' [[लिखित]] '''·''' [[द्युमत्सेन]] '''·''' [[इक्ष्वाकु (क्षुप पुत्र)|इक्ष्वाकु]] '''·''' [[विंश]] '''·''' [[वसुचन्द्र]] '''·''' [[व्यश्व]] '''·''' [[काली (वेदव्यास की माता)|काली]] '''·''' [[सुमना (दैत्य)|सुमना]] '''·''' [[वीरधर्मा]] '''·''' [[वसुहोम]] '''·''' [[केतुमान राजा]] '''·''' [[पृथुश्रवा ऋषि]] '''·''' [[अर्चिष्मती]] '''·''' [[पोत]] '''·''' [[इषुपाद]] '''·''' [[पैलगग]] '''·''' [[जय (राजा)|जय राजा]] '''·''' [[वीरिणी]] '''·''' [[वाक्षी]] '''·''' [[वारिसेन]] '''·''' [[पुण्डरीक नाग]] '''·''' [[संवर्त्तक (अग्निदेव)|संवर्त्तक]] '''·''' [[द्युमत्सेन (शाल्व नरेश)|द्युमत्सेन]] '''·''' [[मधु (राजा)|मधु]] '''·''' [[काली (काशिराज कन्या)|काली]] '''·''' [[ऐरावत सर्प]] '''·''' [[संवर्त्तक (नाग)|संवर्त्तक नाग]] '''·''' [[क्रतु अग्नि]] '''·''' [[प्रदाता]] '''·''' [[प्रच्छाण्डक]] '''·''' [[सनातन (मुनि)|सनातन]] '''·''' [[जम्भ]] '''·''' [[सुमना (सर्प)|सुमना]] '''·''' [[केरल राजा]] '''·''' [[सत्यधर्मा]] '''·''' [[सत्यकर्मा]] '''·''' [[केतुमान (कौरव पक्षीय योद्धा)|केतुमान]] '''·''' [[जरा (राक्षसी)|जरा]] '''·''' [[द्युमत्सेन (राजा)|द्युमत्सेन]] '''·''' [[जम्भ राक्षस]] '''·''' [[कृष्णा (अग्नि जिव्हा)|कृष्णा]] '''·''' [[कैलास सर्प]] '''·''' [[प्रभाकर (नाग)|प्रभाकर]] '''·''' [[ऋषिक (राजर्षि)|ऋषिक]] '''·''' [[कृश सर्प]] '''·''' [[पूर्णायु]] '''·''' [[भीष्म (राजा)|भीष्म]] '''·''' [[अनिकेत]] '''·''' [[विरूपाश्व]] '''·''' [[केतुमान (दनु पुत्र)|केतुमान]] '''·''' [[संतर्जन]] '''·''' [[संचारक]] '''·''' [[विद्युत्पर्णा]] '''·''' [[संतानिका]] '''·''' [[पृथुश्रवा (नाग)|पृथुश्रवा]] [[गौराश्व]] '''·''' [[नमुचि]] '''·''' [[वज्रबाहु]] '''·''' [[कालवेग]] '''·''' [[विगाहन]] '''·''' [[विक्रम]] '''·''' [[वातस्कन्ध]] '''·''' [[प्रमिति]] '''·''' [[भीमबल (असुर)|भीमबल]] '''·''' [[बर्हि]] '''·''' [[प्रमोद]] '''·''' [[जलसन्ध (कौरव पक्ष योद्धा)|जलसन्ध]] '''·''' [[पृषत]] '''·''' [[संहतापन]] '''·''' [[केशी (असुर)|केशी]] '''·''' [[आजानेय]] '''·''' [[सुरजा]] '''·''' [[अनीकविदारण]] '''·''' [[ज्योतिष्मान]] '''·''' [[ज्वाला]] '''·''' [[अनिल (गरुड़)|अनिल]] '''·''' [[सनत्कुमार]] '''·''' [[संहनन]] '''·''' [[श्वेत (नाग)|श्वेत नाग]] '''·''' [[ऋद्धि (कुबेर पत्नि)|ऋद्धि]] '''·''' [[भीमबल]] '''·''' [[रोचनामुख]] '''·''' [[सत्यवान (सेनापति)|सत्यवान]] '''·''' [[गृत्समद]] '''·''' [[संवृत्ति]] '''·''' [[संवृत्त]] '''·''' [[लक्षणा]] '''·''' [[संवह]] '''·''' [[शैव्या (सगर की रानी)|शैव्या]] '''·''' [[कलि (राजा)|कलि]] '''·''' [[दधिमुख (नाग)|दधिमुख]] '''·''' [[प्रचेता (वरुण)|प्रचेता]] '''·''' [[पुरन्दर]] '''·''' [[पुष्पानन]] '''·''' [[पूर्णभद्र]] '''·''' [[शंखशिरा]] '''·''' [[पूर्वपाली]] '''·''' [[शिखावर्त]] '''·''' [[कुमुद वानर]] '''·''' [[एकचक्र]] '''·''' [[एकत]] '''·''' [[शैव्या (द्युमत्सेन की रानी)|शैव्या]] '''·''' [[जय (अनुचर)|जय अनुचर]] '''·''' [[पिंगलक]] '''·''' [[ऋक्ष (अरिह पुत्र)|ऋक्ष]] '''·''' [[प्रशमी]] '''·''' [[द्विविद]] '''·''' [[पुण्डरीयक]] '''·''' [[सनातन (ब्रह्मा पुत्र)|सनातन]] '''·''' [[पुण्डरीका]] '''·''' [[अनिमिष]] '''·''' [[कालिकेय]] '''·''' [[वज्री]] '''·''' [[कुमुद (गज)|कुमुद]] '''·''' [[वहीनर]] '''·''' [[कम्बल (सर्प)|कम्बल]] '''·''' [[हुहु]] '''·''' [[प्रमोद (अनुचर)|प्रमोद]] '''·''' [[ऋक्ष (संवरण पिता)|ऋक्ष]] '''·''' [[प्रताप (राजकुमार)|प्रताप]] '''·''' [[हीक]] '''·''' [[ईलिन]] '''·''' [[असित (सर्प)|असित]] '''·''' [[कुमुद गरुड़]] '''·''' [[चैद्य]] '''·''' [[चाम्पेय]] '''·''' [[अनेना]] '''·''' [[वाहिनी]] '''·''' [[स्थूणकर्ण]] '''·''' [[चान्द्रमसी]] '''·''' [[चारुचित्र]] '''·''' [[वध्रयश्व]] '''·''' [[पताकी]] '''·''' [[सुहस्त ]] '''·''' [[इक्ष्वाकु]] '''·''' [[पूर्णांगद]] '''·''' [[सुयज्ञ]] '''·''' [[उशना]] '''·''' [[अनेना (ककुत्स्थ पुत्र)|अनेना]] '''·''' [[क्रोधवश]] '''·''' [[पृथुवेग]] '''·''' [[लय]] '''·''' [[पुण्ड्रक]] '''·''' [[जठर]] '''·''' [[अक्रोधन]] '''·''' [[पुष्प नाग]] '''·''' [[पृथाश्व]] '''·''' [[असित (राजर्षि)|असित]] '''·''' [[आयाति]] '''·''' [[आर्जव (शकुनि भ्राता)|आर्जव]] '''·''' [[जठर (अग्नि)|जठर]] '''·''' [[संयाति]] '''·''' [[स्थूण]] '''·''' [[जटासुर]] '''·''' [[चित्रकुण्डल]] '''·''' [[विभु (शकुनि भाई)|विभु]] '''·''' [[चीरवासा]] '''·''' [[कुमुद सर्प]] '''·''' [[क्राथ]] '''·''' [[विशोक (सारथि)|विशोक]] '''·''' [[महाशिरा]] '''·''' [[पुण्डरीक (राजा)|पुण्डरीक]] '''·''' [[चैत्ररथ]] '''·''' [[इरावत]] '''·''' [[चीरवासा (राजा)|चीरवासा]] '''·''' [[कुमुद (अनुचर)|कुमुद]] '''·''' [[निष्ठुरक]] '''·''' [[सनातन (सूर्य)|सनातन]] '''·''' [[जय (नाग)|जय नाग]] '''·''' [[पताकी (सर्प)|पताकी]] '''·''' [[जटासुर (असुर)|जटासुर]] '''·''' [[देवापि (राजर्षि)|देवापि]] '''·''' [[मन्दपाल]] '''·''' [[स्थाणु (ब्रह्मा पुत्र)|स्थाणु]] '''·''' [[मनोरमा (कुबेर पत्नी)|मनोरमा]] '''·''' [[पूर्णमुख]] '''·''' [[कैवल]] '''·''' [[प्रजागरा]] '''·''' [[कृशक]] '''·''' [[अनाधृष्टि]] '''·''' [[पद्म]] '''·''' [[महाशिरा (राक्षस)|महाशिरा]] '''·''' [[अय:शंक]] '''·''' [[अश्मक (राजा)|अश्मक]] '''·''' [[अघ]] '''·''' [[पद्म (निधि)|पद्म]] '''·''' [[मनोरमा अप्सरा]] '''·''' [[अनाधृष्टि (पांडव पक्षीय योद्धा)|अनाधृष्टि]] '''·''' [[पूर्णमुख (प्राधा पुत्र)|पूर्णमुख]] '''·''' [[कृतवेग]] '''·''' [[विशालक]] '''·''' [[वराहकर्ण]] '''·''' [[शोणितोद]] '''·''' [[प्रवालक]] '''·''' [[कोटिश]] '''·''' [[उपचित्र]] '''·''' [[कोपवेग]] '''·'''  [[पद्म (राजा)|पद्म]] '''·''' [[इन्द्र]] '''·''' [[हरिद्रक]] '''·''' [[कृश]] '''·''' [[अश्वग्रीव]] '''·''' [[पृथुलाक्ष]] '''·''' [[कृति]] '''·''' [[कृति (विश्वेदेवा)|कृति]] '''·''' [[अलर्क ऋषि]] '''·'''  [[पुलोमा]] '''·''' [[प्रलम्ब]] '''·''' [[अश्वपति (दनु पुत्र)|अश्वपति]] '''·''' [[कुण्डल (सर्प)|कुण्डल]] '''·''' [[क्रोधवश (राक्षस)|क्रोधवश]] '''·''' [[स्थाणु ऋषि]] '''·''' [[सद:सुवाक]] '''·''' [[मुंजकेतु]] '''·''' [[और्व (च्यवन पुत्र)|और्व]] '''·''' [[वायुभक्ष]] '''·''' [[कुमुदाक्ष]] '''·''' [[कृष्ण सर्प]] '''·''' [[क्राथ सर्प]] '''·''' [[विभीषण (यक्ष)|विभीषण]] '''·''' [[कृष्ण द्वैपायन]] '''·''' [[कोकिल]] '''·''' [[क्रोधवश (देवगण)|क्रोधवश]] '''·''' [[हूहू]] '''·''' [[कोटरक]] '''·''' [[मन्युमान]] '''·''' [[क्राथ वानर]] '''·''' [[फणधारी]] '''·''' [[पूर्वचित्ति]] '''·''' [[शतायु]] '''·''' [[कृतक्षण]] '''·''' [[कृकणेयु]] '''·''' [[वराहक]] '''·''' [[पुलोमा (दिति की पुत्री)|पुलोमा]] '''·''' [[क्राथ राजा]] '''·''' [[कृश ऋषि]] '''·''' [[कृतकाम]] '''·''' [[इन्द्राणी]] '''·''' [[कच]] '''·''' [[शतायु (योद्धा)|शतायु]] '''·''' [[शरद्वान गौतम]] '''·''' [[पुरूरवा (दीप्ताक्षवंशी राजा)|पुरूरवा]] '''·''' [[राक्षस]] '''·''' [[ऋचीक]] '''·''' [[अलंबुषा (प्राधा पुत्री)|अलंबुषा]] '''·''' [[अपान्तरतमा]] '''·''' [[चीन (जाति)|चीन]] '''·''' [[अय:शिरा]] '''·''' [[ऋचीक ऋषि]] '''·''' [[इला]] '''·''' [[वंशा]] '''·''' [[वरूथिनी]] '''·''' [[मणिवाहन]] '''·''' [[मणिभद्र]] '''·''' [[धनद]] '''·''' [[कौरव्य]] '''·''' [[वसु (निषाद)|वसु]] '''·''' [[कृती]] '''·''' [[सावित्री (सूर्य की पुत्री)|सावित्री]] '''·''' [[मकरी]] '''·''' [[भव (राजा)|भव]] '''·''' [[ऋचीक (भुमन्यु पुत्र)|ऋचीक]] '''·''' [[विरजा]] '''·''' [[कलि]] '''·''' [[सुनन्दा (सर्वसेन पुत्री)|सुनन्दा]] '''·''' [[चिरकारी]] '''·''' [[अनिल]] '''·''' [[सिंहिका]] '''·''' [[भव (विश्वेदेवा)|भव]] '''·''' [[पंचशिख (ब्रह्मा पुत्र)|पंचशिख]] '''·''' [[पुलोमा (दनु का पुत्र)|पुलोमा]] '''·''' [[गोपाली]] '''·''' [[वज्रवेग]] '''·''' [[भीम (ईलिन पुत्र)|भीम]] '''·''' [[वर्गा]] '''·''' [[क्राथ (कौरव पक्षीय योद्धा)|क्राथ]] '''·''' [[अनिरुद्ध (राजा)|अनिरुद्ध]] '''·''' [[दुर्मुख (धृतराष्ट्र पुत्र)|दुर्मुख]] '''·''' [[पद्मनाभ (धृतराष्ट्र पुत्र)]] '''·''' [[पुलोमा (राक्षस)|पुलोमा]] '''·''' [[पद्मनाभ (महानाग)|पद्मनाभ]] '''·''' [[भीम (मुनि पुत्र)|भीम]] '''·''' [[तुम्बुरु]] '''·''' [[कुम्भीनसि]] '''·''' [[संकोच]] '''·''' [[कुम्भीनसी]] '''·''' [[तुम्बुरु (गन्धर्व)|तुम्बुरु]] '''·''' [[पटवासक]] '''·''' [[गोवासन]] '''·''' [[कैतव]] '''·''' [[कोटिक]] '''·''' [[वदान्य]] '''·''' [[कौत्स]] '''·''' [[उपसुंद]] '''·''' [[मारुत]] '''·''' [[क्रोधहन्ता]] '''·''' [[मुण्डवेदांग]] '''·''' [[क्रोधशत्रु]] '''·''' [[पुलिंदगण]] '''·''' [[सत्यजित]] '''·''' [[अनिरुद्ध (रोचना पति)|अनिरुद्ध]] '''·''' [[सुनन्दा (प्रतीप पत्नी)|सुनन्दा]] '''·''' [[शंखपिण्ड]] '''·''' [[ताराक्ष]] '''·''' [[उग्रसेन]] '''·''' [[कृषीबल]] '''·''' [[कृतबन्धु]] '''·''' [[पुण्यकृत]] '''·''' [[कृतप्रज्ञ]] '''·''' [[कृतचेता]] '''·''' [[सुनाभ]] '''·''' [[सुषेण]] '''·''' [[कीर्तिधर्मा]] '''·''' [[कीर्तिमान ]] '''·''' [[उत्तरा]] '''·''' [[सुवर्चा (पाञ्जजन्य पुत्र)|सुवर्चा]] '''·''' [[मुरु]] '''·''' [[उपदानवी]] '''·''' [[अलर्क (कीड़ा)|अलर्क]] '''·''' [[मधुच्छन्दस]] '''·''' [[पंचवीर्य]] '''·''' [[शतधन्वा]] '''·''' [[चित्राश्व]] '''·''' [[वज्रशीर्ष]] '''·''' [[कसेरुमान]] '''·''' [[कीर्तिमान (विश्वेदेवा)|कीर्तिमान]] '''·''' [[सुवर्चा (गरुड़ पुत्र)|सुवर्चा]] '''·''' [[कौधिक (सेनापति)|कौधिक]] '''·''' [[कौधिक (हैमवती के पति)|कौधिक]]  '''·''' [[कौधिक (ब्राह्मण)|कौधिक]] '''·''' [[पटुश]] '''·''' [[कौधिक]] '''·''' [[सत्यसंध]] '''·''' [[कौण्डिन्य]] '''·''' [[कौणिकुत्स्य]] '''·''' [[कराल (गन्धर्व)|कराल]] '''·''' [[रथन्तरी]] '''·''' [[उत्तानपाद]] '''·''' [[सत्यसंध (अनुचर)|सत्यसंध]] '''·''' [[अनूदर]] '''·''' [[सत्यसंध (धृतराष्ट्र पुत्र)|सत्यसंध]] '''·''' [[सुवर्चा]] '''·''' [[सुवर्चा (सुकेतु पुत्र)|सुवर्चा]] '''·''' [[अयुतनायी]] '''·''' [[कारीषि]] '''·''' [[मालय]] '''·''' [[अनघ (गरुड़)|अनघ]] '''·''' [[काक्षीवान]] '''·''' [[मिथ्या वासुदेव]] '''·''' [[मिश्रकेशी]] '''·''' [[चारुशीर्ष]] '''·''' [[उद्दालक]] '''·''' [[उग्रश्रवा (धृतराष्ट्र पुत्र)|उग्रश्रवा]] '''·''' [[सत्यधृति]] '''·''' [[अरूपा]] '''·''' [[कलशपोत]] '''·''' [[सत्यधृति (क्षेम पुत्र)|सत्यधृति]] '''·''' [[सुषेण (नाग)|सुषेण]] '''·''' [[रैभ्य]] '''·''' [[सुनन्दा (वीरबाहु पुत्री)|सुनन्दा]] '''·''' [[सुषेण (परीक्षित पुत्र)|सुषेण]] '''·''' [[उद्धव]] '''·''' [[चित्र (पांडव पक्ष योद्धा)|चित्र]] '''·''' [[उर्मिला]] '''·''' [[अतिस्थिर]] '''·''' [[पीठकर]] '''·''' [[चित्र (पांचाल क्षत्रिय)|चित्र]] '''·''' [[अतिषण्ड]] '''·''' [[सत्यधृति (योद्धा)|सत्यधृति]] '''·''' [[पण्डितक]] '''·''' [[सुषेण (जमदग्नि पुत्र)|सुषेण]]  '''·''' [[सेनानी]] '''·''' [[हरिमेधा]] '''·''' [[अतिश्रृंग]] '''·''' [[चित्र (कौरव पक्ष योद्धा)|चित्र]] '''·''' [[अतिवर्चा]] '''·''' [[सेनानी (शंबर पुत्र)|सेनानी]] '''·''' [[अतिरथ]] '''·''' [[गार्ग्य (विश्वामित्र पुत्र)|गार्ग्य]] '''·''' [[स्वरूप]] '''·''' [[भीम (राजर्षि)|भीम]] '''·''' [[अबल]] '''·''' [[भीम (दमयन्ती पिता)|भीम]] '''·''' [[तार (वानर)|तार]] '''·''' [[अभिभू]] '''·''' [[कीटक]] '''·''' [[सत्यक]] '''·''' [[सुदेव (देवकर पुत्र)|सुदेव]] '''·''' [[वीरबाहु]] '''·''' [[कामन्दक]] '''·''' [[चित्रायुध]] '''·''' [[कृत]] '''·''' [[कूपकर्ण]] '''·''' [[चित्रायुध (राजा)|चित्रायुध]] '''·''' [[कूष्माण्डक]] '''·''' [[चर्मवान]] '''·''' [[चारु (धृतराष्ट्र पुत्र)|चारु]] '''·''' [[महाबाहु]] '''·''' [[माधवी]] '''·''' [[गिरिका]] '''·''' [[कुम्भ योनि]] '''·''' [[गौरवाहन]] '''·''' [[मुंज]] '''·''' [[सुदेव (हर्यश्व पुत्र)|सुदेव]] '''·''' [[अप्सुहोम्य]] '''·''' [[चित्रसेन गन्धर्व|चित्रसेन]] '''·''' [[सत्राजित]] '''·''' [[किर्मीर]] '''·''' [[स्वर्भानु (दनु पुत्र)|स्वर्भानु]] '''·''' [[भीम (असुर)|भीम]] '''·''' [[हेमनेत्र]] '''·''' [[पतन]] '''·''' [[भीम (अनुचर)|भीम]] '''·''' [[हेमगुह]] '''·''' [[चित्रसेन (परीक्षित पुत्र) |चित्रसेन]] '''·''' [[रोमहर्षण]] '''·''' [[महौजा]] '''·''' [[क्रोध]] '''·''' [[क्रव्याद]] '''·''' [[कुमुदमाली]] '''·''' [[कुमारदेव]] '''·''' [[अपोद]] '''·''' [[महाश्व]] '''·''' [[कुम्भरेता]] '''·''' [[सुवर्चा (खनीनेत्र पुत्र)|सुवर्चा]] '''·''' [[ऊर्णनाभ]] '''·''' [[चित्रांग]] '''·''' [[हर्यश्व]] '''·''' [[अतियम]] '''·''' [[सोमकीर्त्ति]] '''·''' [[सुरस]] '''·''' [[सुनाभ (वरुण मंत्री)|सुनाभ]] '''·''' [[चित्र (दिग्गज)|चित्र]] '''·''' [[सुवर्मा]] '''·''' [[मणिनाग]] '''·''' [[उलूपी]] '''·''' [[कुंतिभोज]] '''·''' [[व्याघ्रदत्त]] '''·''' [[चित्र (एक सर्प)|चित्र]] '''·''' [[सुवर्चा (कार्तिकेय पार्षद)|सुवर्चा]] '''·''' [[ह्राद]] '''·''' [[निखर्वट]] '''·''' [[चित्रसेन (कर्ण पुत्र)|चित्रसेन]] '''·''' [[अंग (मनु पुत्र)|अंग]] '''·''' [[सुवर्चा (ब्राह्मण)|सुवर्चा]] '''·''' [[सुदेव (ब्राह्मण)|सुदेव]] '''·''' [[गालव (विश्वामित्र पुत्र)|गालव]] '''·''' [[चित्रसेन]] '''·''' [[निचन्द्र]] '''·''' [[रौद्राश्व]] '''·''' [[सुवर्चा (योद्धा)|सुवर्चा]] '''·''' [[निमिष]] '''·''' [[निधि]] '''·''' [[उर्मिला (यम पत्नी)|उर्मिला]] '''·''' [[उषा]] '''·''' [[सुलोचन]] '''·''' [[ह्री]] '''·''' [[दुर्विषह ]] '''·''' [[भीमवेग]] '''·''' [[वीरसेन]] '''·''' [[सुदेवा (विकुण्ठन की पत्नी)|सुदेवा]] '''·''' [[चित्रसेन (कौरव पक्ष योद्धा)|चित्रसेन]] '''·''' [[हर्यश्व (सुदेव पिता)|हर्यश्व]]  '''·''' [[चिरान्तक]] '''·''' [[महामुख]] '''·''' [[महामती]] '''·''' [[उग्रतप]] '''·''' [[क्रथ]] '''·''' [[क्रतुश्रेष्ठ]] '''·''' [[शतयूप]] '''·''' [[क्रमजित]] '''·''' [[तंसु]] '''·''' [[चार्वाक]] '''·''' [[चारुनेत्रा]] '''·''' [[चित्रा अप्सरा]] '''·''' [[चक्रमन्द]] '''·''' [[चक्रदेव]] '''·''' [[हिमवान]] '''·''' [[काव्य (शुक्राचार्य पुत्र)|काव्य]] '''·''' [[हिरण्यबाहु]] '''·''' [[चार्वाक (राक्षस)|चार्वाक]] '''·''' [[उषा अनिरुद्ध]] '''·''' [[अज (रुद्र)|अज]] '''·''' [[अंग (पुरुवंशी राजा)|अंग]] '''·''' [[हवन (रुद्र)|हवन]] '''·''' [[कामठ]] '''·''' [[राधा (अधिरथ पत्नी)|राधा]] '''·''' [[कक्षसेन]] [[वैणव]] '''·''' [[दुर्धर्ष]] '''·''' [[वैन्य]] '''·''' [[वैकर्त्तन]] '''·''' [[व्याघ्रदत्त (मगध राजकुमार)|व्याघ्रदत्त]] '''·''' [[गौरी (वरुण की पत्नी)|गौरी]] '''·''' [[शुक (गुप्तचर)|शुक]] '''·''' [[सुदेव]] '''·''' [[कुन्द]] '''·''' [[अज (राजा)|अज]] '''·''' [[उपकीचक]] '''·''' [[एकलव्य]] '''·''' [[अनघ]] '''·''' [[अनघ (गन्धर्व)|अनघ]] '''·''' [[तन्तु]] '''·''' [[दुर्मद]] '''·''' [[प्राधा]] '''·''' [[कुशध्वज]] '''·''' [[काल (ध्रुव पुत्र)|काल]] '''·''' [[अज (जहु पुत्र)|अज]] '''·''' [[महाजानु]] '''·''' [[गौरमुख]] '''·''' [[गौरपृष्ठ]] '''·''' [[केशिनी सुंदरी]] '''·''' [[केशिनी (दमयंती की दासी)|केशिनी]] '''·''' [[मागध]] '''·''' [[दुष्प्रधर्षण]] '''·''' [[कालेय]] '''·''' [[केशिनी देवी]] '''·''' [[नाचीन]] '''·''' [[हयग्रीव दैत्य]] '''·''' [[काकभुशुंडी]] '''·''' [[शाण्डिल्य]] '''·'''  [[कंस]] '''·''' [[कपिला (दक्ष कन्या)|कपिला]] '''·''' [[उपमदगु]] '''·''' [[अंग (ऋषि पुत्र)|अंग]] '''·''' [[अष्टक]] '''·''' [[एकाक्ष]] '''·''' [[उग्रचंडा]] '''·''' [[शैव्य]] '''·''' [[कमलाक्ष (कौरव पक्षीय योद्धा)|कमलाक्ष]] '''·''' [[चक्रधनु]] '''·''' [[वीरकेतु]] '''·''' [[अज (दनुपुत्र)|अज]] '''·''' [[उग्रसेन (गन्धर्व)|उग्रसेन]] '''·''' [[वाका]]  '''·''' [[वृक]] '''·''' [[वृक (योद्धा)|वृक]] '''·''' [[घृताची]] '''·''' [[मन्दार]] '''·''' [[हविर्धामा]] '''·''' [[मतिनार]] '''·''' [[उग्रसेन (परिक्षित के पुत्र)|उग्रसेन]] '''·''' [[चित्रसेना (अप्सरा)|चित्रसेना]] '''·''' [[चर्चीक]] '''·''' [[मिश्रकेशी]] '''·''' [[मुखसेचक]] '''·''' [[उग्रसेन (धृतराष्ट्र पुत्र)|उग्रसेन]] '''·''' [[चित्रवाहन]] '''·''' [[वीरा]] '''·''' [[चित्रवेग]] '''·''' [[सरमा]] '''·''' [[घोर]] '''·''' [[उग्रसेन (राजा)|उग्रसेन]] '''·''' [[अमितौजा]] '''·''' [[अमूर्त्तरया]] '''·''' [[अमृता]] '''·''' [[कक्षसेन (राजा)|कक्षसेन]] [[अनूचाना]] '''·''' [[अनुहाद]] '''·''' [[कुमारक]] '''·''' [[क्रोष्टा]] '''·''' [[क्रोधा]] '''·''' [[कामा]] '''·''' [[चित्रसेन (सेनापति)|चित्रसेन]] '''·''' [[कण्व]] '''·''' [[हस्ती]] '''·''' [[हारीत (ऋषि) |हारीत]] '''·''' [[अम्बष्ठक]] '''·''' [[लक्ष्मण (दुर्योधन पुत्र)|लक्ष्मण]] '''·''' [[चित्रबाण]] '''·''' [[चित्र (धृतराष्ट्र पुत्र)|चित्र]] '''·''' [[अर्वावसु]] '''·''' [[व्यूढोरु]] '''·''' [[शालिहोत्र]] '''·''' [[अनन्त (नाग)|अनन्त]] '''·''' [[कालका]] '''·''' [[हस्तिपिंड]] '''·''' [[हस्ती (धृतराष्ट्र पुत्र)|हस्ती]] '''·''' [[चित्रसेन (अभिसार नरेश)|चित्रसेन]] '''·''' [[विंद (धृतराष्ट्र पुत्र)|विंद]] '''·''' [[एकशृंग]] '''·''' [[हस्तिपद]] '''·''' [[घटोदर]] '''·''' [[चन्द्रकेतु]] '''·''' [[चण्डभार्गव]] '''·''' [[चण्डबल]] '''·''' [[चन्द्रवर्मा]] '''·''' [[चन्द्रविनाशन]] '''·''' [[चन्द्रमर्दन]] '''·''' [[माद्रवती]] '''·''' [[आक्रोश]] '''·''' [[बलाकी]] '''·''' [[अलायुध]] '''·''' [[भानुदत्त]] '''·''' [[कौणप]] '''·''' [[विवित्सु]] '''·''' [[सुमीढ]] '''·''' [[पुरुमीढ]] '''·''' [[हस्तिकश्यप]] '''·''' [[हरी]] '''·''' [[शांता]] '''·''' [[केसरी]] '''·''' [[हविष्मान]] [[व्युषिताश्व]] '''·''' [[गांधारी (अजमीढ़ की रानी)|गांधारी]] '''·''' [[तनु]] '''·''' [[कपिल (अग्निदेव)|कपिल]] '''·''' [[कक्ष]] '''·''' [[कालकवृक्षीय]] '''·''' [[आशावह]] '''·''' [[सुमित्र (सारथि)|सुमित्र]] '''·''' [[कपिल]] '''·''' [[मातरिश्वा]] '''·''' [[चित्रशिखण्डी]] '''·''' [[घंटाकर्ण (पार्षद)|घंटाकर्ण]] '''·''' [[वेन]] '''·''' [[अंध्रगण]] '''·''' [[शल (धृतराष्ट्र पुत्र)|शल]] '''·'''  [[अनुमति]] '''·''' [[नंद (नाग)|नंद]] '''·''' [[प्रहस्त]] '''·''' [[घूर्णिका]] '''·''' [[आशावह (राजा)|आशावह]] '''·''' [[कालखंज]] '''·''' [[कुपट असुर]] '''·''' [[वृंदारक (धृतराष्ट्र पुत्र)|वृंदारक]] '''·''' [[मातलि]] '''·''' [[हरि (राक्षस)|हरि]] '''·''' [[शकुंत]] '''·''' [[शक्रवापी]] '''·''' [[कुपट]] '''·''' [[काशिक]] '''·''' [[मनु (अग्नि)|मनु]] '''·''' [[कर्ण]] '''·''' [[हरि (योद्धा)|हरि]] '''·''' [[शल (सोमदत्त पुत्र)|शल]] '''·''' [[सुमित्र (ऋषि पुत्र)|सुमित्र]] '''·''' [[शैव्य (देविका पिता)|शैव्य]] '''·''' [[कश्यप]] '''·''' [[कलिंग (ऋषि पुत्र)|कलिंग]] '''·''' [[शल (साँप)|शल]] '''·''' [[मनु (सरस्वती पति)|मनु]] '''·''' [[शल (परीक्षित पुत्र)|शल]] '''·''' [[चक्रक]] '''·''' [[गौतमी (ब्राह्मणी)|गौतमी]] '''·''' [[हरि (तारकाक्ष पुत्र)|हरि]] '''·''' [[खनीनेत्र]] '''·''' [[अलोलुप]] '''·''' [[ईश्वरसख]] '''·''' [[गौरशिरा]] '''·''' [[चन्द्रहन्ता]] '''·''' [[चन्द्राश्व]] '''·''' [[भानुमती]] '''·''' [[सुबल]] '''·''' [[हंसिका]] '''·''' [[मनु (प्राधा पुत्री)|मनु]] '''·''' [[जानपदी]] '''·''' [[रूमा]] '''·''' [[शतानीक]] '''·''' [[उत्कच]] '''·''' [[उग्रश्रवा]] '''·''' [[कालिंदी]] '''·''' [[दुर्मर्षण ]] '''·''' [[अजमीढ]] '''·''' [[उग्र (राजा)|उग्र]] '''·''' [[हरि (गरुड़)|हरि]] '''·''' [[शैव्य (शिवि पुत्र)|शैव्य]] '''·''' [[नील (वानर)|नीली]] '''·''' [[सुहोत्र]] '''·''' [[व्रजन]] '''·''' [[उग्र (सर्प)|उग्र]] '''·''' [[स्विष्टकृत]] '''·''' [[यवक्रीत]] '''·''' [[मनु]] '''·''' [[घटजानुक]] '''·''' [[मदिरा (वसुदेव पत्नी)|मदिरा]] '''·''' [[प्रतिश्रवा]] '''·''' [[चन्द्रसेन]] '''·''' [[कालघट]] '''·''' [[कालदंत]] '''·''' [[उग्र (शुक्राचार्य पुत्र)|उग्र]] '''·''' [[कामदेव]] '''·''' [[पराशर (साँप)|पराशर]] '''·''' [[मनस्यु]] '''·''' [[स्वाहा]] '''·''' [[चन्द्रसेन (समुद्रसेन पुत्र)|चन्द्रसेन]] '''·''' [[अग्नितेजस]] '''·''' [[ईरि]] '''·''' [[कपिल (विश्वामित्र पुत्र)|कपिल]] '''·''' [[आहुक]] '''·''' [[अभिष्यन्त]] '''·''' [[अरिष्टनेमि (ऋषि)|अरिष्टनेमि]] '''·''' [[सत्यक]] '''·''' [[स्विष्टकृत (बृहस्पति पुत्र)|स्विष्टकृत]] '''·''' [[पुरूजित]] '''·''' [[चन्द्रसेन (रक्षक)|चन्द्रसेन]] '''·''' [[स्वाहा (बृहस्पति पुत्री)|स्वाहा]] '''·''' [[यवक्रीत (अंगिरा पुत्र)|यवक्रीत]] '''·''' [[कक्षसेन (ऋषि)|कक्षसेन]] '''·''' [[महाभौम]] '''·''' [[नाचिकेत]] '''·''' [[बहाशी]] '''·''' [[खर]] '''·''' [[ऋक्षराज]] '''·''' [[वेन (मनु पुत्र)|वेन]] '''·''' [[कहोल]] '''·''' [[सन्तर्दन]] '''·''' [[कर्णिका (अप्सरा)|कर्णिका]] '''·''' [[दनु]] '''·''' [[वैद्युत]] '''·''' [[उत्क्रोश]] '''·''' [[अर्कपर्ण]] '''·''' [[महाजय]] '''·''' [[निष्कृति]] '''·''' [[मनोहरा]] '''·''' [[निसुन्द]] '''·''' [[परमेष्ठी]] '''·''' [[कपिल (शालिहोत्र पिता)|कपिल]] '''·''' [[गर्दभि]] '''·''' [[सुनन्दा]] '''·''' [[मांडवी]] '''·''' [[कामधेनु]] '''·''' [[वभ्रुवाहन]] '''·''' [[गन्धमादन (राक्षस राज)|गन्धमादन]] '''·''' [[महत्तर]] '''·''' [[भुमन्यु]] '''·''' [[देवापि]] '''·''' [[अरिह]] '''·''' [[पुष्करिणी]] '''·''' [[प्रतीप]] '''·''' [[भुमन्यु (धृतराष्ट्र पुत्र)|भुमन्यु]] '''·''' [[दीर्घरोमा]] '''·''' [[दीर्घबाहु]] '''·''' [[व्योमासुर]] '''·''' [[शतरूपा]] '''·''' [[अरिष्टनेमि (सहदेव पुत्र)|अरिष्टनेमि]] '''·''' [[इन्द्रद्युम्न]] '''·''' [[कार्तिकेय]] '''·''' [[अम्बिका (अप्सरा)|अम्बिका]] '''·''' [[जनमेजय (कुरु पुत्र)|जनमेजय]] '''·''' [[सांब (ब्राह्मण)|सांब]] '''·''' [[औशिज]] '''·''' [[जनमेजय (चंद्रवंशी राजा)|जनमेजय]] '''·''' [[कीचक]] '''·'''  [[कुन्ती]] '''·''' [[वैमित्रा]] '''·''' [[कुबेर]] '''·''' [[अरिह (देवातिथि पुत्र)|अरिह]] '''·''' [[विद्युन्माली]] '''·''' [[जनमेजय (पुरु पुत्र)|जनमेजय]] '''·''' [[विद्युता]] '''·'''  [[रत्नाकर (डाकू)|रत्नाकर]] '''·''' [[व्याघ्रपाद]] '''·''' [[ऐक्ष्वाकी]] '''·''' [[जनमेजय (नाग)|जनमेजय]] '''·''' [[अजमीढ़ (विकुण्ठन पुत्र)|अजमीढ़]] '''·''' [[गन्धमादन]] '''·''' [[स्वन]] '''·''' [[जनमेजय (नीपवंशी राजा)|जनमेजय]] '''·''' [[कालकाक्ष]] '''·''' [[अनुचक्र]] '''·''' [[वैराज]] '''·''' [[स्वयंप्रभा]] '''·''' [[ईश्वर (रुद्र)|ईश्वर]] '''·''' [[गोपति]] '''·''' [[अरिष्टनेमि (राजा)|अरिष्टनेमि]] '''·''' [[हलिक (नागराज)|हलिक]] '''·''' [[तारकासुर]] '''·''' [[ईश्वर (विश्वेदेवा)|ईश्वर]] '''·''' [[जनमेजय (दुर्मुख पुत्र)|जनमेजय]] '''·''' [[शिशिर]] '''·''' [[वृषसेन (बलि पुत्र)|वृषसेन]] '''·''' [[केशिनी अप्सरा]] '''·''' [[अभीरु]] '''·''' [[हरिबभ्रु]] '''·''' [[अमाहठ]] '''·''' [[अनाधृष्य]] '''·''' [[ईश्वर (राजा)|ईश्वर]] '''·''' [[वृषसेन]] '''·''' [[अग्निवेष्य]] '''·''' [[अरिष्टनेमि (विनता पुत्र)|अरिष्टनेमि]] '''·''' [[अयाति]] '''·''' [[अनागतविधाता]] '''·''' [[औशिज (राजा)|औशिज]] '''·''' [[गण्डा]] '''·''' [[महाभिषक]] '''·''' [[अमावसु]] '''·''' [[हलीमक]] '''·''' [[हरिण]] '''·''' [[मणिस्कन्ध]] '''·''' [[अम्भोरुह]] '''·''' [[मतिमान]] '''·''' [[केशिनी]] '''·''' [[मत्स्यगन्धा]] '''·''' [[कालकीर्ति]] '''·''' [[गुड़ाकेश]] '''·'''  [[विश्वानर]] '''·''' [[गरिष्ठ]] '''·''' [[गन्धकाली]] '''·''' [[कुमार ग्रह]] '''·''' [[कर्दम (सर्प)|कर्दम]] '''·''' [[कालपथ]] '''·''' [[गोतम]] '''·''' [[वैराट (धृतराष्ट्र पुत्र)|वैराट]] '''·''' [[सरस्वती (मनु पत्नी)|सरस्वती]] '''·''' [[सरस्वती (मतिनार पत्नी)|सरस्वती]] '''·''' [[गुणकेशी]] '''·''' [[अश्वतर]] '''·''' [[एरक]] '''·''' [[शक्रदेव]] '''·''' [[महाहनु]] '''·''' [[भीमसेन (दिवोदास पिता)|भीमसेन]] '''·''' [[कलिंग (राजा)|कलिंग]] '''·''' [[निरामर्द]] '''·''' [[निरुद्ध]] '''·''' [[नाड़ीजंघ]] '''·''' [[वसु]] '''·''' [[सुरसा]] '''·''' [[किंदम]] '''·''' [[कुब्जा दासी]] '''·''' [[गुप्तक]] '''·''' [[वृक्षवासी]] '''·''' [[वृद्धकन्या]] '''·''' [[अब्जक वृषाकपि]] '''·''' [[भीमसेन (प्रतिश्रवा पिता)|भीमसेन]] '''·''' [[शरभ (रामायण)]] '''·''' [[रुक्मी]] '''·''' [[कृपि]] '''·''' [[हंसचूड़]] '''·''' [[शर्याति]] '''·''' [[कर्णश्रवा]] '''·''' [[करकर्ष]] '''·''' [[गांडीवधन्वा]] '''·''' [[हविष्मती]] '''·''' [[कुम्भकर्ण]] '''·''' [[कालकंज]] '''·''' [[केशी]] '''·''' [[कुशिक]] '''·''' [[मनीषी]] '''·''' [[गण्डकण्डू]] '''·''' [[हंसी]] '''·''' [[कृपाचार्य]] '''·''' [[वृद्धक्षत्र]] '''·''' [[प्रसेनजित (रेणुका के पिता)|प्रसेनजित]] '''·''' [[कला (पितर गण)|कला]] '''·''' [[करेणुमती]] '''·''' [[तपती]] '''·''' [[कवची]] '''·''' [[वृषपर्वा]] '''·''' [[निश्चयवन]] '''·''' [[निषंगी]] '''·''' [[ककुत्स्थ]] '''·''' [[उपरिचर]] '''·''' [[हयग्रीव (राजा)|हयग्रीव]] '''·''' [[इन्द्रसेन]] '''·''' [[सारस्वत (दधीचि पुत्र)|सारस्वत]] '''·''' [[मण्डली]] '''·''' [[करभ]] '''·''' [[वृद्धक्षत्र (जयद्रथ पिता)|वृद्धक्षत्र]] '''·''' [[अनुर्विद]] '''·''' [[अतिबाहु]] '''·''' [[अतिभीम]] '''·''' [[गवय]] '''·''' [[गवल्गण]] '''·''' [[गवाक्ष]] '''·''' [[नीथ]] '''·''' [[गद]] '''·''' [[सुयज्ञा]] '''·''' [[लोमश ऋषि]] '''·''' [[भीमसेन (गन्धर्व)|भीमसेन]] '''·''' [[नृग]] '''·''' [[अनुह्लाद]] '''·''' [[वृषपर्वा (दनु पुत्र)|वृषपर्वा]] '''·''' [[भीमसेन (परिक्षित पुत्र)|भीमसेन]] '''·''' [[गगनमूर्धा]] '''·''' [[गवाक्ष (एक वानर)|गवाक्ष]] '''·''' [[चतुरश्व]] '''·''' [[वसु (जमदग्नि पुत्र)|वसु]] '''·''' [[सुशर्मा]] '''·''' [[केसरी वानर राज]] '''·''' [[पौरव]] '''·''' [[विचित्रवीर्य]] '''·''' [[उग्रायुध]] '''·''' [[कैकसी]] '''·'''  [[कैकेयी]] '''·''' [[कलावती]] '''·''' [[कमलाक्ष]] '''·''' [[गविष्ठ]] '''·''' [[गवेषण]] '''·''' [[गार्हपत्य]] '''·''' [[कौशल्या]] '''·''' [[वृषाकपि (ऋषि)|वृषाकपि]] '''·''' [[वृषाकपि रुद्र]] '''·''' [[वृषाकपि]] '''·'''  [[क्रतु]] '''·''' [[अपर्णा]] '''·''' [[अनु]] '''·''' [[अनील]] '''·''' [[उच्छृंग]] '''·''' [[वृषभ (शकुनि भाई)|वृषभ]] '''·''' [[अश्मसारिन]] '''·''' [[नियतायु]] '''·''' [[करम्भि]] '''·''' [[विक्षर]] '''·''' [[विटभूत]] '''·''' [[भीमसेन (विदर्भ)|भीमसेन]] '''·''' [[गार्हपत्य (पितरों का गण)|गार्हपत्य]] '''·''' [[धृष्टकेतु (सुधृति पुत्र)|धृष्टकेतु]] '''·''' [[भीमसेन (राजा)|भीमसेन]] '''·''' [[अश्मदंशना]] '''·''' [[कयाधु]] '''·''' [[निवातकवच]] '''·''' [[निशा]] '''·''' [[केतुमान]] '''·''' [[वसुदान]] '''·''' [[अलंबुषा]] '''·''' [[विरोचन]] '''·''' [[अविक्षित]] '''·''' [[गजमुख]] '''·''' [[नाचिक]] '''·''' [[निशाकर]] '''·''' [[गजकर्ण]] '''·''' [[खर दूषण]] '''·''' [[वृषध्वज (प्रवीरवंशी राजा)|वृषध्वज ]] '''·'''[[उतथ्य]] '''·''' [[गन्धर्वी]] '''·''' [[गन्धवती]] '''·''' [[इल]] '''·''' [[अदीन]] '''·''' [[अद्रिका]] '''·''' [[नंद (धृतराष्ट्र पुत्र)|नंद]] '''·''' [[अद्रि]] '''·''' [[अदृश्यन्ती]] '''·''' [[मधुपर्क]] '''·''' [[युवनाश्व]] '''·''' [[जयत्सेन]] '''·''' [[अवाचीन]] '''·''' [[सार्वभौम]] '''·'''  [[ढुंढा]] '''·''' [[बृहद्रथ]] '''·''' [[वासुकी]] '''·''' [[गांधारी]] '''·''' [[असुर]] '''·''' [[अकंपन]] '''·''' [[कुवलयाश्व]] '''·''' [[अनन्ता]] '''·''' [[अनवद्या]] '''·''' [[अनश्वान]] '''·''' [[अनला]] '''·''' [[बाहु]] '''·''' [[हाहा]] '''·''' [[भगदत्त]] '''·''' [[धृष्टकेतु (नवें मनु पुत्र)|धृष्टकेतु]] '''·''' [[उपवर्ष]] '''·''' [[दृढ़रथाश्रय]] '''·''' [[उपसंग]] '''·''' [[अणीमाण्डव्य]] '''·''' [[अजामिल]] '''·'''  [[गार्गी]] '''·''' [[मधु कैटभ]] '''·''' [[उपबर्हण]] '''·''' [[गंडभेरुंड]] '''·''' [[कालीयक]] '''·''' [[गालव]] '''·'''  [[गौतम]] '''·''' [[प्रलंब असुर]] '''·'''  [[गौरी]] '''·''' [[अश्मक]]  '''·''' [[अक्षकुमार]] '''·''' [[घटोत्कच]] '''·''' [[घोषा]] '''·''' [[अनूरु (विनता पुत्र)|अनूरु]] '''·''' [[अन्ध]] '''·''' [[अन्तर्धामा]] '''·''' [[चरक]] '''·''' [[अनंग]] '''·'''  [[चित्ररथ गंधर्व]] '''·'''  [[चित्रांगदा]] '''·''' [[अनंगवती]] '''·''' [[कशेरक]] '''·''' [[पंचकन्या]] '''·''' [[अस्ति]] '''·''' [[तक्षक]] '''·''' [[च्यवन]] '''·''' [[अश्वसेन]] '''·''' [[धृष्टकेतु (शिशुपाल पुत्र)|धृष्टकेतु]] '''·''' [[अंगहीन]] '''·''' [[करालदन्त]] '''·''' [[मार्कण्डेय]] '''·'''  [[जटायु]] '''·''' [[तिलोत्तमा]] '''·''' [[अनौपम्या]] '''·''' [[जनमेजय]] '''·''' [[जयद्रथ]] '''·''' [[श्रुतकीर्ति (कुशध्वज पुत्री)|श्रुतकीर्ति]] '''·''' [[पुंजिकस्थली]] '''·''' [[जरासंध]] '''·'''  [[जैमिनि]] '''·''' [[अजयपरशु]] '''·''' [[उद्गाता]] '''·''' [[पंचचूड़ा]] '''·''' [[प्रगाथ काण्व]] '''·''' [[नाटकेय]] '''·''' [[नाभागारिष्ट]] '''·''' [[तारक]] '''·'''  [[जामवन्त]] '''·''' [[वृषध्वज]] '''·''' [[बृहद्बल]] '''·''' [[अरण्यदेवी]] '''·''' [[कम्प]] '''·''' [[नागदत्त]] '''·'''  [[ताड़का]] '''·''' [[कुशनाभ]] '''·''' [[धृष्टकेतु]] '''·''' [[तारा (बृहस्पति की पत्नी)]] '''·'''  [[तारामती]] '''·'''  [[त्रिजट मुनि]] '''·''' [[निरामय]] '''·''' [[त्रिशिरा]] '''·''' [[वृषक]] '''·''' [[श्रुतकीर्ति (धृष्टकेतु पत्नी)|श्रुतकीर्ति]] '''·''' [[नलकूवर]] '''·''' [[रति]] '''·'''  [[दक्ष]] '''·''' [[उत्तंग (वेद शिष्य)]] '''·'''  [[दधीचि]] '''·''' [[अजैकपाद]] '''·''' [[दत्तात्रेय]] '''·''' [[वृत्त]] '''·''' [[वृद्धिका]] '''·'''  [[गोकर्ण (ब्राह्मण)|गोकर्ण]] '''·''' [[कबन्ध]]  '''·''' [[कपोतरोमा]] '''·''' [[कमठ]]  '''·''' [[कपट]] '''·''' [[वृषक (सुबल पुत्र)|वृषक]] '''·''' [[दशरथ]] '''·'''  [[दिति]] '''·''' [[विनता]] '''·''' [[नारदी]] '''·''' [[दिलीप]] '''·''' [[प्रियव्रत]] '''·''' [[अजपार्श्व]] '''·'''  [[दुर्योधन]] '''·''' [[दुर्वासा]] '''·'''  [[दुष्यंत]] '''·'''  [[देवकी]] '''·''' [[पंचशिख (ऋषि)]] '''·''' [[द्रुपद]] '''·'''  [[द्रोणाचार्य]] '''·''' [[करम्भा]] '''·''' [[वृषदर्भ]] '''·''' [[द्रौपदी]] '''·''' [[दुष्कर्ण]] '''·''' [[कपिध्वज]] '''·''' [[सुमाली]]  '''·''' [[राधा]] '''·'''  [[बृहद्रथ (मगध नरेश)|बृहद्रथ]] '''·''' [[वृषकेतु]] '''·'''[[धन्वन्तरि]] '''·''' [[खनित्र]] '''·''' [[धृतराष्ट्र]] '''·'''  [[धृष्टद्युम्न]] '''·'''  [[ध्रुव]] '''·''' [[कपाली]] '''·''' [[चण्डकौशिक]] '''·''' [[नंद]] '''·'''  [[नकुल]] '''·'''  [[नल (रामायण)]] '''·'''  [[नन्दी]] '''·'''  [[नील]] '''·'''  [[निमि]] '''·''' [[वेगवान]] '''·''' [[नारद]] '''·''' [[उत्तंग]] '''·'''  [[नाभाग]] '''·'''  [[पराशर]] '''·'''  [[परीक्षित]] '''·''' [[वेगवान (दनुपुत्र)|वेगवान]] '''·''' [[वेगवान नाग|वेगवान]] '''·''' [[पंचशिख (गन्धर्व पुत्र)|पंचशिख]] '''·''' [[पाण्डु]] '''·'''  [[पिप्पलाद]] '''·'''  [[पुलस्त्य]] '''·''' [[पंचजन (शंखासुर)|पंचजन]] '''·''' [[पुलह]] '''·'''  [[प्रद्युम्न]] '''·'''  [[प्रह्लाद]] '''·'''  [[बकासुर]] '''·'''  [[बर्बरीक]] '''·'''  [[बलि|राजा बलि]] '''·'''  [[बाणासुर]] '''·'''  [[बालि]] '''·''' [[श्रुतकीर्ति]] '''·''' [[भीष्म]] '''·''' [[बड़वामुख]] '''·'''  [[भीम]] '''·''' [[भगीरथ]] '''·''' [[बटुक]] '''·'''  [[मंथरा]] '''·''' [[कपिलाश्व]] '''·''' [[मंदोदरी]] '''·''' [[प्रावाहण जैवलि]] '''·'''  [[मेघनाद]] '''·'''  [[माद्री]] '''·'''  [[मेनका]] '''·'''  [[मारीच]] '''·'''  [[यशोदा]] '''·'''  [[रघु]] '''·'''  [[रावण]] '''·''' [[कक्षीवान]] '''·''' [[गंगादत्त]] '''·'''[[रुक्मिणी]] '''·'''  [[रोहिणी]] '''·'''  [[रोहिताश्व]] '''·'''  [[वसुदेव]] '''·'''  [[विकट (धृतराष्ट्र का पुत्र)|विकट]] '''·'''  [[विदुर]] '''·''' [[प्रचेता]] '''·''' [[विराट]] '''·'''  [[विश्वकर्मा]] '''·'''  [[वृषभानु]] '''·'''  [[शकुनि]] '''·'''  [[शबरी]] '''·'''  [[शान्तनु]] '''·'''  [[शाल्व]] '''·'''  [[शिखंडी]] '''·'''  [[शिशुपाल]] '''·''' [[अम्बरीष]] '''·'''  [[शुकदेव]] '''·''' [[शूर्पणखा]] '''·'''  [[शेषनाग]] '''·'''  [[सगर]] '''·'''  [[सती]] '''·'''  [[संजय]] '''·''' [[भोगवती (मातृका)|भोगवती]] '''·''' [[कर्कोटक]] '''·'''  [[जाबाल]] '''·'''  [[सत्य (पौराणिक चरित्र)|सत्य]] '''·'''  [[सहदेव]] '''·''' [[नवतन्तु]] '''·''' [[सुग्रीव]] '''·'''  [[सुदामा]] '''·'''  [[सुबाहु (ताड़का पुत्र)]] '''·'''   [[सुभद्रा]] '''·'''  [[सुमित्रा]] '''·'''  [[सुमुख (द्रोणाचार्य का पुत्र)]] '''·''' [[सुमुख (गरुड़ का पुत्र)]] '''·''' [[नागाशी]] '''·''' [[हरिश्चंद्र]] '''·'''  [[हिडिंबा]] '''·'''  [[हिडिम्ब]] '''·''' [[हिरण्यकशिपु]] '''·'''  [[हिरण्याक्ष]] '''·'''  [[श्वेतकेतु]] '''·''' [[निशुंभ]] '''·'''  [[होलिका]] '''·'''    [[सुषेण (शूरसेन नरेश)]] '''·'''  [[आम्रपाली]] '''·'''  [[अंधक (दैत्य)]] '''·''' [[रेवत]] '''·''' [[अंधक]] '''·'''  [[रंभा]] '''·'''  [[करंधम]] '''·'''  [[रंतिदेव]] '''·'''  [[भामंडल]] '''·'''  [[पुरूरवा]] '''·''' [[क्षेमवृद्धि]] '''·''' [[क्षेमा]] '''·'''  [[तडित्केशी]] '''·'''  [[उत्पल]] '''·'''  [[सुदास]] '''·'''   [[मधु दैत्य]] '''·'''  [[रेणुका]] '''·'''  [[शकुंतला]] '''·'''  [[पृथा]] '''·'''  [[धौम्य ऋषि|धौम्य]] '''·'''  [[दमयंती]] '''·'''  [[नल|राजा नल]] '''·'''  [[दुःशला]]'''·'''  [[अंगुलिमाल]] '''·''' [[कर्दम ऋषि|कर्दम]] '''·''' [[चन्द्रावली]] '''·''' [[अरिष्टा]] '''·''' [[संवर्तक]] '''·''' [[आरुणि]]  '''·''' [[हारीतक]]  '''·''' [[देवक]]  '''·''' [[संकर्षण]] '''·''' [[शर्मिष्ठा]] '''·''' [[देवयानी]] '''·''' [[आत्रेयी]] '''·''' [[आत्रेय]] '''·''' [[इल्वल]] '''·'''  [[वातापि]] '''·''' [[आतापि]] '''·''' [[अष्टावक्र]] '''·''' [[मैन्द]] '''·''' [[अश्वपति]] '''·''' [[अलर्क]] '''·''' [[अलक्ष्मी]] '''·''' [[दैत्य (दिति पुत्र)]] '''·''' [[दैत्य (मरुत)]] '''·''' [[दस्यु]] '''·''' [[शुन:शेप]] '''·''' [[वृषभासुर]] '''·''' [[अहिरावण]] '''·''' [[उर्वशी]] '''·''' [[असित]] '''·''' [[उत्तर]] '''·''' [[अजक]] '''·''' [[खटवांग]] '''·''' [[कालयवन]] '''·''' [[मुचुकुन्द]] '''·''' [[कृतवर्मा]] '''·''' [[पैल]]  '''·''' [[नलकूबर]] '''·''' [[रेवती (बलराम की पत्नी)|रेवती ]] '''·''' [[गाधि]]  '''·''' [[मरीचि]] '''·''' [[वज्रनाभ राक्षस]] '''·''' [[शंबूक (खरदूषण पुत्र)]] '''·''' [[शंखचूड़ (दंभा पुत्र)]] '''·''' [[बल्वल]] '''·''' [[दीर्घतमा]]  '''·''' [[दुंदुभी दैत्य]] '''·''' [[दुंदुभी (दिति भाई)]] '''·''' [[भीमशंकर]] '''·''' [[पूतना]] '''·''' [[घंटाकर्ण]] '''·''' [[वृषामित्र]] '''·''' [[दृढ़वर्मा]] '''·''' [[दृढ़क्षत्र]] '''·''' [[मदालसा]] '''·''' [[विश्रवा]] '''·''' [[शशबिन्दु]] '''·''' [[शची]] '''·''' [[पौलोमी]] '''·''' [[क्षेमधन्वा]] '''·''' [[खट्वांग]]  '''·''' [[उत्तमौजा]] '''·''' [[कद्रु]] '''·''' [[दिक्पाल]] '''·''' [[श्रवण कुमार]] '''·''' [[राहु]] '''·''' [[गर्ग]] '''·''' [[मैत्रेय]] '''·''' [[सुमति (पु.)]] '''·''' [[सुमति (स्त्री)]] '''·''' [[विष्णुप्रिया]] '''·''' [[वसुषेण]] '''·''' [[मधुकैटभ]] '''·''' [[वेदशिरा]] '''·''' [[क्षेमक]] '''·''' [[क्षेमक (एक राजा)|क्षेमक]] '''·''' [[कध्मोर]] '''·''' [[कन्या]] '''·''' [[क्षेमधन्वा]] '''·''' [[वेद ऋषि]] '''·''' [[उपमन्यु]] '''·''' [[स्वयंभुव मनु]] '''·''' [[स्वारोचिष मनु]] '''·''' [[औत्तम मनु]] '''·''' [[तामस मनु]] '''·''' [[रैवत मनु]] '''·''' [[चाक्षुष मनु]] '''·''' [[वैवस्वत मनु]] '''·''' [[सावर्णि मनु]] '''·''' [[दक्ष सावर्णि मनु]] '''·''' [[ब्रह्म सावर्णि मनु]] '''·''' [[धर्म सावर्णि मनु]] '''·''' [[रुद्र सावर्णि मनु]] '''·''' [[देव सावर्णि मनु]] '''·''' [[इन्द्र सावर्णि मनु]] '''·''' [[वनमाला (महीधर पुत्री)|वनमाला]] '''·''' [[दृढ़हस्त]] '''·''' [[दुष्पराजय]] '''·''' [[दृढ़संध]] '''·''' [[बाहुलि]] '''·''' [[कालनेमि (गंधर्व)]] '''·''' [[दंडगौरी]] '''·''' [[दण्डधार]] '''·''' [[सुमन्तु]] '''·''' [[किंकण]] '''·''' [[किंकर]] '''·''' [[किंकर जाति]] '''·''' [[किंदेव]] '''·''' [[कुंजरपति]] '''·''' [[रिष्ट]] '''·''' [[रेणुक]] '''·''' [[सागरक]] '''·''' [[सिकत]] '''·''' [[सदानीरा]] '''·''' [[सन्नतेयु]] '''·''' [[जिष्णुकर्मा]] '''·''' [[बृहदब्रह्मा]] '''·''' [[बृहद्युम्न]] '''·''' [[बृहद्गर्भ]] '''·''' [[जीवल]] '''·''' [[महापार्श्व]] '''·''' [[बृहज्ज्योति]] '''·''' [[बृहत्कीर्ति]] '''·''' [[जैगीषव्य]] '''·''' [[पोतक]] '''·''' [[ज्योत्स्नाकाली]] '''·''' [[ज्योतिक]] '''·''' [[बृहक]] '''·''' [[बृहत्केतु]] '''·''' [[बलाक्ष]] '''·''' [[परिघ]]&lt;br /&gt;
|list1style=&lt;br /&gt;
|group2 =                      &lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =&lt;br /&gt;
|group3=&lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=&lt;br /&gt;
|list3style=&lt;br /&gt;
|group4=&lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4=&lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5=&lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =&lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6=&lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=&lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7=&lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8=&lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8=&lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9=&lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10=&lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11=&lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12=&lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13=&lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14=&lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|group19style=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|list19style=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|group20style=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|list20style=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{scrollclose}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:हिन्दू धर्म के साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF_1_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95_1-19&amp;diff=627427</id>
		<title>महाभारत भीष्म पर्व अध्याय 1 श्लोक 1-19</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5_%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF_1_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95_1-19&amp;diff=627427"/>
		<updated>2018-05-04T13:59:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;==प्रथम (1) अध्याय: भीष्म पर्व (जम्बूखण्‍डविनिर्माण पर्व)==&lt;br /&gt;
&amp;lt;div style=&amp;quot;text-align:center; direction: ltr; margin-left: 1em;&amp;quot;&amp;gt;महाभारत: भीष्म पर्व: प्रथम अध्याय: श्लोक 1-19 का हिन्दी अनुवाद &amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
कुरूक्षेत्र में उभय पक्ष के सैनिकों की स्थिति तथा युद्ध के नियमों का निर्माण अन्तर्यामी नारायणस्वरूप भगवान श्रीकृष्‍ण, (उनके नित्य सखा) नरस्वरूप नरश्रेष्‍ठ अर्जुन, (उनकी लीला प्रकट करने वाली) भगवती सरस्वती और (उन लीलाओं का संकलन करने वाले) महर्षि वेदव्यास को नमस्कार करके जय (महाभारत) का पाठ करना चाहिये।  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
जनमेजय ने पूछा- मुने! कौरव, पाण्‍डव और सौमकवीरों तथा नाना देशों से आये हुए अन्य महामना नरेशों ने वहां किस प्रकार युद्ध किया? &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
वैशम्पायनजी ने कहा- पृथ्‍वीपते! वीर कौरव, पाण्‍डव और सोमकों ने तपोभूमि कुरूक्षेत्र में जिस प्रकार युद्ध किया था, उसे बताता हूं; सुनो।&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
सोमकोसहित पाण्‍डव तथा कौरव दोनों महाबली थे। वे एक दूसरे को जीतने की आशा से कुरूक्षेत्र में उतरकर आमने-सामने डटे हुए थे। वे सबके सब वेदाध्‍ययन से सम्पन्न और युद्ध का अभिनन्दन करने वाले थे और संग्राम में विजय की आशा रखकर रणभूमि में बलपूर्वक एक दूसरे के सम्मुख खडे़ थे। पाण्‍डवों के योद्धालोग अपने-अपने सैनिकों के सहित धृतराष्‍ट्र पुत्र की दुर्धर्ष सेना के सम्मुख जाकर पश्र्चिमभाग में पूर्वाभिमुख होकर ठ‍हर गये थे। कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर ने समन्तपञ्चक क्षेत्र से बाहर यथायोग्य सहस्त्रों शिविर बनवाये थे। समस्त पृथ्‍वी के सभी प्रदेश नवयुवकों से सूने हो रहे थे। उनमें केवल बालक और वृद्ध ही शेष रह गये थे। सारी वसुधा घोडे़, हाथी, रथ और तरूण पुरुषों से हीन-सी हो रही थी। नृपश्रेष्‍ठ! सूर्यदेव जम्बूद्वीप के जितने भूमण्‍डल को अपनी किरणों से तपाते हैं, उतनी दूर की सेनाएं वहां युद्ध के लिये आ गयी थीं। वहां सभी वर्ण के लोग एक ही स्थान पर एकत्र थे। युद्धभू‍मि का घेरा कई योजन लम्बा था। उन सब लोगों ने वहां के अनेक प्रदेशों, नदियों, पर्वतों और वनों को सब ओर से घेर लिया था। नरश्रेष्‍ठ! राजा युधिष्ठिर सेना और सवारियोंसहित उन सबके लिये उत्तमोत्तम भोजन प्रस्तुत करने का आदेश  दे दिया था। &amp;lt;br /&amp;gt;&lt;br /&gt;
तात! रात के समय युधिष्ठिर ने उन सबके सोने के लिये नाना प्रकार की शय्याओं का भी प्रबन्ध कर दिया था। युद्धकाल उपस्थित होने पर कुरूनन्दन युधिष्ठिर ने सभी सैनिकों-के पहचान के लिये उन्हें भिन्न-भिन्न प्रकार के संकेत और आभूषण दे दिये थे, जिससे यह जान पडे़ कि यह पाण्‍डवपक्ष का सैनिक है। कुन्तीपुत्र अर्जुन के ध्‍वज का अग्रभाग देखकर महामना दुर्योधन ने समस्त भूपालों के साथ पाण्‍डवसेना के विरुद्ध अपनी सेना की व्यहरचना की। उसके मस्तक पर श्‍वेत छत्र तना हुआ था। वह एक हजार हाथियों के बीच में अपने भाइयों से घिरा हुआ शोभा पाता था। दुर्योधन को देखकर युद्ध का अभिनन्दन करने वाले पाञ्चाल सैनिक बहुत प्रसन्न हुए और प्रसन्नतापूर्वक बडे़-बडे़ शङ्खों तथा मधुर ध्‍वनि करने वाली भेरियों को बजाने लगे। तदनन्तर अपनी सेना को हर्ष और उल्लास में भरी हुई देख समस्म पाण्‍डवों के मन में बड़ा हर्ष हुआ तथा पराक्रमी वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्‍ण भी संतुष्‍ट हुए। उस समय एक ही रथ पर बैठे हुए पुरुषसिंह श्रीकृष्‍ण और अर्जुन आनन्दमग्न होकर अपने दिव्य शंखों को बजाने लगे। पाञ्चजन्य और देवदत्त दोनों शङ्खों की ध्‍वनि सुनकर शत्रुपक्ष के बहुत-से सैनिक भय के मारे मल-मूत्र करने लगे। जैसे गर्जते हुए सिंह की आवाज सुनकर दूसरे वन्य पशु भयभीत हो जाते हैं, उसी प्रकार उन दोनों का शङ्खनाद सुनकर कौरवसेना का उत्साह शिथिल पड़ गया- वह खिन्न-सी हो गयी। &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;div align=&amp;quot;center&amp;quot;&amp;gt;'''[[महाभारत भीष्म पर्व अध्याय 1 श्लोक 20-34|आगे जाएँ »]]'''&amp;lt;/div&amp;gt;  &lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{सम्पूर्ण महाभारत}}&lt;br /&gt;
[[Category:कृष्ण कोश]] [[Category:महाभारत]][[Category:महाभारत भीष्म पर्व]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&amp;diff=627426</id>
		<title>साँचा:पौराणिक चरित्र</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&amp;diff=627426"/>
		<updated>2018-05-04T13:58:19Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{scrollopen}}&lt;br /&gt;
{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=पौराणिक चरित्र&lt;br /&gt;
|title =[[:श्रेणी:पौराणिक चरित्र|पौराणिक चरित्र]]&lt;br /&gt;
|titlestyle =background:#FFB66C;&lt;br /&gt;
|groupstyle =background:#e4dbf0;&lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px; background:#FFF9F2;&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image=&lt;br /&gt;
|imagestyle=&lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =background:white; text-align:justify;&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =&lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 =[[अंगज]] '''·''' [[अश्विनी]] '''·''' [[अंगजा]] '''·''' [[अश्वकेतु]] '''·''' [[कार्तवीर्य अर्जुन]] '''·''' [[अगस्त्य]]  '''·''' [[कृतवीर्य]] '''·''' [[अनुसूया]] '''·''' [[संवरण]] '''·''' [[अनरण्य]] '''·''' [[अंगिरा]] '''·'''  [[अचल]] '''·''' [[अंगद]] '''·'''  [[अंगद (लक्ष्मण पुत्र)]] '''·'''  [[अग्निदेव]] '''·'''  [[अक्रूर]] '''·'''  [[अत्रि|महर्षि अत्रि]] '''·''' [[अघासुर]] '''·'''  [[अदिति]] '''·'''  [[अधिरथ]] '''·'''   [[अनिरुद्ध]] '''·'''  [[अपाला]] '''·'''  [[अप्सरा]] '''·'''  [[अभिमन्यु]] '''·''' [[वैजयन्त्य]] '''·''' [[संकृति]] '''·''' [[शैशिरायण]] '''·''' [[पुरुमित्र]] '''·''' [[अम्बा]] '''·'''  [[अम्बालिका]] '''·'''   [[अम्बिका]] '''·''' [[कुत्स]] '''·'''  [[अरुण देवता]] '''·''' [[कर्मदेव]] '''·'''  [[अरुन्धती]] '''·''' [[अविकम्पन]] '''·''' [[कुशाम्ब]] '''·''' [[अक्षमाला]] '''·'''  [[अर्जुन]] '''·''' [[उत्तानबर्हि]] '''·''' [[अश्वत्थामा]] '''·''' [[सत्यवान]] '''·''' [[भार्गव]] '''·''' [[सत्यपाल]] '''·''' [[सुदेष्णा]] '''·''' [[पुरुजित (राजा)|पुरुजित]] '''·''' [[अश्विनीकुमार]] '''·''' [[वर्धन (अनुचर)|वर्धन]] '''·''' [[विद्युत्प्रभ (दैत्य)|विद्युत्प्रभ]] '''·''' [[सवन]] '''·''' [[विश्वभुक (बृहस्पति पुत्र)|विश्वभुक]] '''·''' [[सत्यव्रत (मनु)|सत्यव्रत]] '''·''' [[संश्रुत्य]] '''·''' [[ऋत]] '''·''' [[ऋष्यश्रृंग]] '''·''' [[श्रुतायुध]] '''·''' [[प्रद्योत (यक्ष)|प्रद्योत]] '''·''' [[प्रकालन]] '''·''' [[अहल्या]] '''·''' [[भार्गव (परशुराम)|भार्गव]] '''·''' [[विश्वभुक]] '''·''' [[रुरुभैरव]] '''·''' [[सत्यवाक]] '''·''' [[संहारभैरव]] '''·'''  [[विपुल]] '''·''' [[कर्णवेष्ट]] '''·''' [[अशोक (सारथि)|अशोक]] '''·''' [[भूरिद्युम्न]] '''·''' [[भद्र]] '''·''' [[प्रणक ऋषि]] '''·''' [[कालभैरव]] '''·''' [[वीरधन्वा]] '''·''' [[असितभैरव]] '''·''' [[क्रोधभैरव]] '''·''' [[सुप्रवृद्ध]] '''·''' [[मित्रविन्द]] '''·''' [[आप्त]] '''·''' [[भंगास्वन]] '''·''' [[भीमविक्रम]] '''·''' [[सुकुमार]] '''·''' [[भीषणभैरव]] '''·''' [[विचित्र]] '''·''' [[महाभैरव]] '''·''' [[विकुण्ठन]] '''·''' [[वामन (दिग्गज)|वामन]] '''·''' [[खटवांगभैरव]] '''·''' [[सुप्रतीक]] '''·''' [[ऋतुपर्ण]] '''·''' [[कर्ण (धृतराष्ट्र पुत्र)|कर्ण]] '''·''' [[भूरिषेम]] '''·''' [[भासी]] '''·''' [[सुकुमार (नाग)|सुकुमार]] '''·''' [[श्रीदामा]] '''·''' [[अनुगोप्ता]] '''·''' [[प्रम्लोचा]] '''·''' [[विपुल (राजा)|विपुल]] '''·''' [[ऋभु]] '''·''' [[क्षेमधूर्ति]] '''·''' [[रमण]] '''·''' [[वक (दाल्भ्य)|वक]] '''·''' [[उच्चैश्रवा]] '''·''' [[विद्युत्प्रभ]] '''·''' [[काहला (अप्सरा)|काहला अप्सरा]] '''·''' [[सत्यदेव]] '''·''' [[भद्र (गण)|भद्र]] '''·''' [[भंग]] '''·''' [[भंगकार]]  [[जया]] '''·''' [[वक]] '''·''' [[संक्रम]] '''·''' [[ऋचेयु]] '''·''' [[ऐल]] '''·''' [[काशी (कवि पुत्र)|काशी]] '''·''' [[सुकेतु]] '''·''' [[वामन (गरुड़)|वामन]] '''·''' [[जड़भरत]] '''·''' [[मैत्रेयी]] '''·''' [[कालनेमि]] '''·''' [[सुकेतु (शिशुपाल पुत्र)|सुकेतु]] '''·''' [[प्रहास]] '''·''' [[उतथ्य (चन्द्रमा पुत्री)|उतथ्य]] '''·''' [[सत्यवर्मा]] '''·''' [[राका (अंगिरा पुत्री)|राका]] '''·''' [[काम्या]] '''·''' [[भंगकार (राजा)|भंगकार]] '''·''' [[सुकेतु (चित्रकेतु पुत्र)|सुकेतु]] '''·''' [[केतुवर्मा]] '''·''' [[श्रुतायु]] '''·''' [[वायुहा]] '''·''' [[सुप्रिया]] '''·''' [[वाभ्रवायणि]] '''·''' [[रोचमान]] '''·''' [[कृष्णवर्त्मा]] '''·''' [[भूमन्यु]] '''·''' [[राका (राक्षसी)|राका]] '''·''' [[सुनामा]] '''·''' [[शर्मक]] '''·''' [[आपूरण]] '''·''' [[शुचिव्रत]] '''·''' [[भूतधामा]] '''·''' [[विश्वा]] '''·''' [[शरदण्ड]] '''·''' [[आनर्त (शर्याति पुत्र)|आनर्त]] '''·''' [[रोचमान (असुर अंशावतार)|रोचमान]] '''·''' [[सुकेतु (यक्ष)|सुकेतु]] '''·''' [[सत्यव्रत (धृतराष्ट्र पुत्र)|सत्यव्रत]] '''·''' [[वपुष्टमा]] '''·''' [[उतथ्य (ऋषि)|उतथ्य]] '''·''' [[सुनामा (अनुचर)|सुनामा]] '''·''' [[सेयन]] '''·''' [[तन्तुमान]] '''·''' [[कप दानव]] '''·''' [[शुचिका]] '''·''' [[वामन (नाग)|वामन]] '''·''' [[कुन्तल (राजा)|कुन्तल]] '''·''' [[भानुमान]] '''·''' [[ भद्र (पांडव पक्षीय योद्धा‌‌)|भद्र]] '''·''' [[ऋतुस्थली]] '''·'''  [[भंगकार (यादव)|भंगकार]] '''·''' [[सुकन्या]] '''·''' [[शान्तभय]] '''·''' [[काश्यप]] '''·''' [[वायुवेग (ऋषि)|वायुवेग]] '''·''' [[पुष्पदंष्ट्र]] '''·''' [[विविन्ध्य]] '''·''' [[भद्र (नाग)|भद्र]] '''·''' [[इन्दुमती]]  '''·''' [[वक्षोग्रीव]] '''·''' [[लीलाढ्य]] '''·''' [[उत्तम]] '''·''' [[सुनामा (गरुड़)|सुनामा]] '''·''' [[कुरु]] '''·''' [[मौद्गल्य]] '''·''' [[अच्युतायु]] '''·''' [[वायुवेग]] '''·''' [[असितमृग]] '''·''' [[निशठ (राजा)|निशठ]] '''·''' [[वज्रदत्त]] '''·''' [[सत्य (वितत्य पुत्र)|सत्य]] '''·''' [[तंगण]] '''·''' [[अंशुमान]] '''·''' [[सुनामा (सुकेतु पुत्र)|सुनामा]] '''·''' [[कर्णप्रावर्ण]] '''·''' [[मृगी]] '''·''' [[श्वेत (राजा)|श्वेत]] '''·''' [[कुकुद्मी]] '''·''' [[विराज]] '''·''' [[मौद्गल्य (ऋषि)|मौद्गल्य]] '''·''' [[नवतन्‍तु]] '''·''' [[विहंग]] '''·''' [[अभिनेत्र]] '''·''' [[नाभिराज]] '''·''' [[विश्वाची]] '''·''' [[जंधाबन्धु]] '''·''' [[सत्यव्रत (त्रय्यारुण पुत्र)|सत्यव्रत]] '''·''' [[ज्योतिष्मती]] '''·''' [[मृगव्याध]] '''·''' [[कपिकेतु]] '''·''' [[विश्वजित]] '''·''' [[विरोहण]] '''·''' [[विराव]] '''·''' [[प्रतीत]] '''·''' [[कान्तारक गण]] '''·''' [[श्रुतायु (अच्युतायु का भाई)|श्रुतायु]] '''·''' [[पौष्य]] '''·''' [[निष्ठानक]] '''·''' [[सुलोचना]] '''·''' [[वसुमित्र (राजा)|वसुमित्र]] '''·''' [[सत्य (ब्राह्मण)|सत्य]] '''·''' [[काश]] '''·''' [[सत्यरथ]] '''·''' [[असमंजस]] '''·''' [[प्रद्वेषी]] '''·''' [[कोहल (उत्तर निवासी ऋषि)|कोहल]] '''·''' [[गुडाकेश (असुर)|गुडाकेश]] '''·''' [[शिखावान]] '''·''' [[विष्णुधर्मा]] '''·''' [[प्रत्यंग]] '''·''' [[ऋत्वा]] '''·''' [[प्रतीची]] '''·''' [[सिनीवाली]] '''·''' [[आदित्य देवता]] '''·''' [[ताडकायन]] '''·''' [[इन्द्रोत]] '''·''' [[कुमारी]] '''·''' [[कुस्तुम्बुरु]] '''·''' [[श्रुतायु (अम्बष्ठ का राजा)|श्रुतायु]] '''·''' [[श्वेतभद्र]] '''·''' [[विश्वपति]] '''·''' [[शिरीषक]] '''·''' [[सुबाहु]] '''·''' [[विष्वक्सेन (ऋषि)|विष्वक्सेन]] '''·''' [[जयद्रथ (राजा)|जयद्रथ राजा]] '''·''' [[कुमारी (धनंजय पत्नी)|कुमारी]] '''·''' [[सत्यव्रत (सुशर्मा भाई)|सत्यव्रत]] '''·''' [[वात्स्य]] '''·''' [[सत्य (ऋषि)|सत्य ऋषि]] '''·''' [[विविंश]] '''·''' [[प्रभा]] '''·''' [[वार्त]] '''·''' [[कोहल ऋषि]] '''·''' [[काश्य ऋषि]] '''·''' [[भूरितेजा]] '''·''' [[ऋतेयु]] '''·''' [[वैश्रवण]] '''·''' [[सिद्धार्थ (राजा)|सिद्धार्थ]] '''·''' [[स्थिर]] '''·''' [[शंखपद]] '''·''' [[लोमपाद]] '''·''' [[प्रवेपन]] '''·''' [[प्रियभृत्य]] '''·''' [[काश्य]] '''·''' [[जरितारि]] '''·''' [[वायुचक्र]] '''·''' [[जयरात]] '''·''' [[जयसेन]] '''·''' [[शितिकण्ठ]] '''·''' [[सिद्धार्थ (अनुचर)|सिद्धार्थ]] '''·''' [[काष्णि]] '''·''' [[कृशाश्व]] '''·''' [[प्रभा (अप्सरा)|प्रभा अप्सरा]] '''·''' [[विभु]] '''·''' [[उज्जयन]] '''·''' [[सुमना]] '''·''' [[पंचशिर]] '''·''' [[शतज्योति]] '''·''' [[संकृति (द्युमत्सेन पत्नी)|संकृति]] '''·''' [[ज्वालाजिह]] '''·''' [[प्रमाथिनी]] '''·''' [[काहला]] '''·''' [[सुधन्वा]] '''·''' [[प्रबालक]] '''·''' [[जयत्सेन (जरासंध पुत्र)|जयत्सेन]] '''·''' [[प्रबाहु]] '''·''' [[पृथुश्रवा]] '''·''' [[काश्यप (ब्राह्मण)|काश्यप]] '''·''' [[विदूरथ]] '''·''' [[कांचन]] '''·''' [[ज्योतिष्क (नाग)|ज्योतिष्क]] '''·''' [[सुधन्वा (कुरु पुत्र)|सुधन्वा]] '''·''' [[प्रघस]] '''·''' [[जटिला]] '''·''' [[ताम्रोष्ठ]] '''·''' [[सत्य (निश्चयवन पुत्र)|सत्य]] '''·''' [[भास्वर (अनुचर)|भास्वर]] '''·''' [[फलकक्ष]] '''·''' [[सुमना (किरातराज)|सुमना]] '''·''' [[भैरव (सर्प)|भैरव सर्प]] '''·''' [[पृषदश्व]] '''·''' [[भुवन]] '''·''' [[प्रश्नि ऋषि]] '''·''' [[फलोदक]] '''·''' [[उग्रतेजा]] '''·''' [[विष्वगश्व]] '''·''' [[कर्ता]] '''·''' [[शिखी]] '''·''' [[कृतवाक]] '''·''' [[सुधन्वा (संशप्तक योद्धा)|सुधन्वा]] '''·''' [[जटिला (गौतम पुत्री)|जटिला]] '''·''' [[वाह (पिशाच)|वाह]] '''·''' [[विभु (काशिराज पुत्र)|विभु]] '''·''' [[दधिमुख]] '''·''' [[टिट्टिभ]] '''·''' [[वायुबल]] '''·''' [[श्वेत (ऋषि)|श्वेत ऋषि]] '''·''' [[सुधन्वा (द्रुपद पुत्र)|सुधन्वा]] '''·''' [[विष्वगश्व (पृथु पुत्र)|विष्वगश्व]] '''·''' [[कोहल]] '''·''' [[सनक]] '''·''' [[सनन्दन]] '''·''' [[लिखित]] '''·''' [[द्युमत्सेन]] '''·''' [[इक्ष्वाकु (क्षुप पुत्र)|इक्ष्वाकु]] '''·''' [[विंश]] '''·''' [[वसुचन्द्र]] '''·''' [[व्यश्व]] '''·''' [[काली (वेदव्यास की माता)|काली]] '''·''' [[सुमना (दैत्य)|सुमना]] '''·''' [[वीरधर्मा]] '''·''' [[वसुहोम]] '''·''' [[केतुमान राजा]] '''·''' [[पृथुश्रवा ऋषि]] '''·''' [[अर्चिष्मती]] '''·''' [[पोत]] '''·''' [[इषुपाद]] '''·''' [[पैलगग]] '''·''' [[जय (राजा)|जय राजा]] '''·''' [[वीरिणी]] '''·''' [[वाक्षी]] '''·''' [[वारिसेन]] '''·''' [[पुण्डरीक नाग]] '''·''' [[संवर्त्तक (अग्निदेव)|संवर्त्तक]] '''·''' [[द्युमत्सेन (शाल्व नरेश)|द्युमत्सेन]] '''·''' [[मधु (राजा)|मधु]] '''·''' [[काली (काशिराज कन्या)|काली]] '''·''' [[ऐरावत सर्प]] '''·''' [[संवर्त्तक (नाग)|संवर्त्तक नाग]] '''·''' [[क्रतु अग्नि]] '''·''' [[प्रदाता]] '''·''' [[प्रच्छाण्डक]] '''·''' [[सनातन (मुनि)|सनातन]] '''·''' [[जम्भ]] '''·''' [[सुमना (सर्प)|सुमना]] '''·''' [[केरल राजा]] '''·''' [[सत्यधर्मा]] '''·''' [[सत्यकर्मा]] '''·''' [[केतुमान (कौरव पक्षीय योद्धा)|केतुमान]] '''·''' [[जरा (राक्षसी)|जरा]] '''·''' [[द्युमत्सेन (राजा)|द्युमत्सेन]] '''·''' [[जम्भ राक्षस]] '''·''' [[कृष्णा (अग्नि जिव्हा)|कृष्णा]] '''·''' [[कैलास सर्प]] '''·''' [[प्रभाकर (नाग)|प्रभाकर]] '''·''' [[ऋषिक (राजर्षि)|ऋषिक]] '''·''' [[कृश सर्प]] '''·''' [[पूर्णायु]] '''·''' [[भीष्म (राजा)|भीष्म]] '''·''' [[अनिकेत]] '''·''' [[विरूपाश्व]] '''·''' [[केतुमान (दनु पुत्र)|केतुमान]] '''·''' [[संतर्जन]] '''·''' [[संचारक]] '''·''' [[विद्युत्पर्णा]] '''·''' [[संतानिका]] '''·''' [[पृथुश्रवा (नाग)|पृथुश्रवा]] [[गौराश्व]] '''·''' [[नमुचि]] '''·''' [[वज्रबाहु]] '''·''' [[कालवेग]] '''·''' [[विगाहन]] '''·''' [[विक्रम]] '''·''' [[वातस्कन्ध]] '''·''' [[प्रमिति]] '''·''' [[भीमबल (असुर)|भीमबल]] '''·''' [[बर्हि]] '''·''' [[प्रमोद]] '''·''' [[जलसन्ध (कौरव पक्ष योद्धा)|जलसन्ध]] '''·''' [[पृषत]] '''·''' [[संहतापन]] '''·''' [[केशी (असुर)|केशी]] '''·''' [[आजानेय]] '''·''' [[सुरजा]] '''·''' [[अनीकविदारण]] '''·''' [[ज्योतिष्मान]] '''·''' [[ज्वाला]] '''·''' [[अनिल (गरुड़)|अनिल]] '''·''' [[सनत्कुमार]] '''·''' [[संहनन]] '''·''' [[श्वेत (नाग)|श्वेत नाग]] '''·''' [[ऋद्धि (कुबेर पत्नि)|ऋद्धि]] '''·''' [[भीमबल]] '''·''' [[रोचनामुख]] '''·''' [[सत्यवान (सेनापति)|सत्यवान]] '''·''' [[गृत्समद]] '''·''' [[संवृत्ति]] '''·''' [[संवृत्त]] '''·''' [[लक्षणा]] '''·''' [[संवह]] '''·''' [[शैव्या (सगर की रानी)|शैव्या]] '''·''' [[कलि (राजा)|कलि]] '''·''' [[दधिमुख (नाग)|दधिमुख]] '''·''' [[प्रचेता (वरुण)|प्रचेता]] '''·''' [[पुरन्दर]] '''·''' [[पुष्पानन]] '''·''' [[पूर्णभद्र]] '''·''' [[शंखशिरा]] '''·''' [[पूर्वपाली]] '''·''' [[शिखावर्त]] '''·''' [[कुमुद वानर]] '''·''' [[एकचक्र]] '''·''' [[एकत]] '''·''' [[शैव्या (द्युमत्सेन की रानी)|शैव्या]] '''·''' [[जय (अनुचर)|जय अनुचर]] '''·''' [[पिंगलक]] '''·''' [[ऋक्ष (अरिह पुत्र)|ऋक्ष]] '''·''' [[प्रशमी]] '''·''' [[द्विविद]] '''·''' [[पुण्डरीयक]] '''·''' [[सनातन (ब्रह्मा पुत्र)|सनातन]] '''·''' [[पुण्डरीका]] '''·''' [[अनिमिष]] '''·''' [[कालिकेय]] '''·''' [[वज्री]] '''·''' [[कुमुद (गज)|कुमुद]] '''·''' [[वहीनर]] '''·''' [[कम्बल (सर्प)|कम्बल]] '''·''' [[हुहु]] '''·''' [[प्रमोद (अनुचर)|प्रमोद]] '''·''' [[ऋक्ष (संवरण पिता)|ऋक्ष]] '''·''' [[प्रताप (राजकुमार)|प्रताप]] '''·''' [[हीक]] '''·''' [[ईलिन]] '''·''' [[असित (सर्प)|असित]] '''·''' [[कुमुद गरुड़]] '''·''' [[चैद्य]] '''·''' [[चाम्पेय]] '''·''' [[अनेना]] '''·''' [[वाहिनी]] '''·''' [[स्थूणकर्ण]] '''·''' [[चान्द्रमसी]] '''·''' [[चारुचित्र]] '''·''' [[वध्रयश्व]] '''·''' [[पताकी]] '''·''' [[सुहस्त ]] '''·''' [[इक्ष्वाकु]] '''·''' [[पूर्णांगद]] '''·''' [[सुयज्ञ]] '''·''' [[उशना]] '''·''' [[अनेना (ककुत्स्थ पुत्र)|अनेना]] '''·''' [[क्रोधवश]] '''·''' [[पृथुवेग]] '''·''' [[लय]] '''·''' [[पुण्ड्रक]] '''·''' [[जठर]] '''·''' [[अक्रोधन]] '''·''' [[पुष्प नाग]] '''·''' [[पृथाश्व]] '''·''' [[असित (राजर्षि)|असित]] '''·''' [[आयाति]] '''·''' [[आर्जव (शकुनि भ्राता)|आर्जव]] '''·''' [[जठर (अग्नि)|जठर]] '''·''' [[संयाति]] '''·''' [[स्थूण]] '''·''' [[जटासुर]] '''·''' [[चित्रकुण्डल]] '''·''' [[विभु (शकुनि भाई)|विभु]] '''·''' [[चीरवासा]] '''·''' [[कुमुद सर्प]] '''·''' [[क्राथ]] '''·''' [[विशोक (सारथि)|विशोक]] '''·''' [[महाशिरा]] '''·''' [[पुण्डरीक (राजा)|पुण्डरीक]] '''·''' [[चैत्ररथ]] '''·''' [[इरावत]] '''·''' [[चीरवासा (राजा)|चीरवासा]] '''·''' [[कुमुद (अनुचर)|कुमुद]] '''·''' [[निष्ठुरक]] '''·''' [[सनातन (सूर्य)|सनातन]] '''·''' [[जय (नाग)|जय नाग]] '''·''' [[पताकी (सर्प)|पताकी]] '''·''' [[जटासुर (असुर)|जटासुर]] '''·''' [[देवापि (राजर्षि)|देवापि]] '''·''' [[मन्दपाल]] '''·''' [[स्थाणु (ब्रह्मा पुत्र)|स्थाणु]] '''·''' [[मनोरमा (कुबेर पत्नी)|मनोरमा]] '''·''' [[पूर्णमुख]] '''·''' [[कैवल]] '''·''' [[प्रजागरा]] '''·''' [[कृशक]] '''·''' [[अनाधृष्टि]] '''·''' [[पद्म]] '''·''' [[महाशिरा (राक्षस)|महाशिरा]] '''·''' [[अय:शंक]] '''·''' [[अश्मक (राजा)|अश्मक]] '''·''' [[अघ]] '''·''' [[पद्म (निधि)|पद्म]] '''·''' [[मनोरमा अप्सरा]] '''·''' [[अनाधृष्टि (पांडव पक्षीय योद्धा)|अनाधृष्टि]] '''·''' [[पूर्णमुख (प्राधा पुत्र)|पूर्णमुख]] '''·''' [[कृतवेग]] '''·''' [[विशालक]] '''·''' [[वराहकर्ण]] '''·''' [[शोणितोद]] '''·''' [[प्रवालक]] '''·''' [[कोटिश]] '''·''' [[उपचित्र]] '''·''' [[कोपवेग]] '''·'''  [[पद्म (राजा)|पद्म]] '''·''' [[इन्द्र]] '''·''' [[हरिद्रक]] '''·''' [[कृश]] '''·''' [[अश्वग्रीव]] '''·''' [[पृथुलाक्ष]] '''·''' [[कृति]] '''·''' [[कृति (विश्वेदेवा)|कृति]] '''·''' [[अलर्क ऋषि]] '''·'''  [[पुलोमा]] '''·''' [[प्रलम्ब]] '''·''' [[अश्वपति (दनु पुत्र)|अश्वपति]] '''·''' [[कुण्डल (सर्प)|कुण्डल]] '''·''' [[क्रोधवश (राक्षस)|क्रोधवश]] '''·''' [[स्थाणु ऋषि]] '''·''' [[सद:सुवाक]] '''·''' [[मुंजकेतु]] '''·''' [[और्व (च्यवन पुत्र)|और्व]] '''·''' [[वायुभक्ष]] '''·''' [[कुमुदाक्ष]] '''·''' [[कृष्ण सर्प]] '''·''' [[क्राथ सर्प]] '''·''' [[विभीषण (यक्ष)|विभीषण]] '''·''' [[कृष्ण द्वैपायन]] '''·''' [[कोकिल]] '''·''' [[क्रोधवश (देवगण)|क्रोधवश]] '''·''' [[हूहू]] '''·''' [[कोटरक]] '''·''' [[मन्युमान]] '''·''' [[क्राथ वानर]] '''·''' [[फणधारी]] '''·''' [[पूर्वचित्ति]] '''·''' [[शतायु]] '''·''' [[कृतक्षण]] '''·''' [[कृकणेयु]] '''·''' [[वराहक]] '''·''' [[पुलोमा (दिति की पुत्री)|पुलोमा]] '''·''' [[क्राथ राजा]] '''·''' [[कृश ऋषि]] '''·''' [[कृतकाम]] '''·''' [[इन्द्राणी]] '''·''' [[कच]] '''·''' [[शतायु (योद्धा)|शतायु]] '''·''' [[शरद्वान गौतम]] '''·''' [[पुरूरवा (दीप्ताक्षवंशी राजा)|पुरूरवा]] '''·''' [[राक्षस]] '''·''' [[ऋचीक]] '''·''' [[अलंबुषा (प्राधा पुत्री)|अलंबुषा]] '''·''' [[अपान्तरतमा]] '''·''' [[चीन (जाति)|चीन]] '''·''' [[अय:शिरा]] '''·''' [[ऋचीक ऋषि]] '''·''' [[इला]] '''·''' [[वंशा]] '''·''' [[वरूथिनी]] '''·''' [[मणिवाहन]] '''·''' [[मणिभद्र]] '''·''' [[धनद]] '''·''' [[कौरव्य]] '''·''' [[वसु (निषाद)|वसु]] '''·''' [[कृती]] '''·''' [[सावित्री (सूर्य की पुत्री)|सावित्री]] '''·''' [[मकरी]] '''·''' [[भव (राजा)|भव]] '''·''' [[ऋचीक (भुमन्यु पुत्र)|ऋचीक]] '''·''' [[विरजा]] '''·''' [[कलि]] '''·''' [[सुनन्दा (सर्वसेन पुत्री)|सुनन्दा]] '''·''' [[चिरकारी]] '''·''' [[अनिल]] '''·''' [[सिंहिका]] '''·''' [[भव (विश्वेदेवा)|भव]] '''·''' [[पंचशिख (ब्रह्मा पुत्र)|पंचशिख]] '''·''' [[पुलोमा (दनु का पुत्र)|पुलोमा]] '''·''' [[गोपाली]] '''·''' [[वज्रवेग]] '''·''' [[भीम (ईलिन पुत्र)|भीम]] '''·''' [[वर्गा]] '''·''' [[क्राथ (कौरव पक्षीय योद्धा)|क्राथ]] '''·''' [[अनिरुद्ध (राजा)|अनिरुद्ध]] '''·''' [[दुर्मुख (धृतराष्ट्र पुत्र)|दुर्मुख]] '''·''' [[पद्मनाभ (धृतराष्ट्र पुत्र)]] '''·''' [[पुलोमा (राक्षस)|पुलोमा]] '''·''' [[पद्मनाभ (महानाग)|पद्मनाभ]] '''·''' [[भीम (मुनि पुत्र)|भीम]] '''·''' [[तुम्बुरु]] '''·''' [[कुम्भीनसि]] '''·''' [[संकोच]] '''·''' [[कुम्भीनसी]] '''·''' [[तुम्बुरु (गन्धर्व)|तुम्बुरु]] '''·''' [[पटवासक]] '''·''' [[गोवासन]] '''·''' [[कैतव]] '''·''' [[कोटिक]] '''·''' [[वदान्य]] '''·''' [[कौत्स]] '''·''' [[उपसुंद]] '''·''' [[मारुत]] '''·''' [[क्रोधहन्ता]] '''·''' [[मुण्डवेदांग]] '''·''' [[क्रोधशत्रु]] '''·''' [[पुलिंदगण]] '''·''' [[सत्यजित]] '''·''' [[अनिरुद्ध (रोचना पति)|अनिरुद्ध]] '''·''' [[सुनन्दा (प्रतीप पत्नी)|सुनन्दा]] '''·''' [[शंखपिण्ड]] '''·''' [[ताराक्ष]] '''·''' [[उग्रसेन]] '''·''' [[कृषीबल]] '''·''' [[कृतबन्धु]] '''·''' [[पुण्यकृत]] '''·''' [[कृतप्रज्ञ]] '''·''' [[कृतचेता]] '''·''' [[सुनाभ]] '''·''' [[सुषेण]] '''·''' [[कीर्तिधर्मा]] '''·''' [[कीर्तिमान ]] '''·''' [[उत्तरा]] '''·''' [[सुवर्चा (पाञ्जजन्य पुत्र)|सुवर्चा]] '''·''' [[मुरु]] '''·''' [[उपदानवी]] '''·''' [[अलर्क (कीड़ा)|अलर्क]] '''·''' [[मधुच्छन्दस]] '''·''' [[पंचवीर्य]] '''·''' [[शतधन्वा]] '''·''' [[चित्राश्व]] '''·''' [[वज्रशीर्ष]] '''·''' [[कसेरुमान]] '''·''' [[कीर्तिमान (विश्वेदेवा)|कीर्तिमान]] '''·''' [[सुवर्चा (गरुड़ पुत्र)|सुवर्चा]] '''·''' [[कौधिक (सेनापति)|कौधिक]] '''·''' [[कौधिक (हैमवती के पति)|कौधिक]]  '''·''' [[कौधिक (ब्राह्मण)|कौधिक]] '''·''' [[पटुश]] '''·''' [[कौधिक]] '''·''' [[सत्यसंध]] '''·''' [[कौण्डिन्य]] '''·''' [[कौणिकुत्स्य]] '''·''' [[कराल (गन्धर्व)|कराल]] '''·''' [[रथन्तरी]] '''·''' [[उत्तानपाद]] '''·''' [[सत्यसंध (अनुचर)|सत्यसंध]] '''·''' [[अनूदर]] '''·''' [[सत्यसंध (धृतराष्ट्र पुत्र)|सत्यसंध]] '''·''' [[सुवर्चा]] '''·''' [[सुवर्चा (सुकेतु पुत्र)|सुवर्चा]] '''·''' [[अयुतनायी]] '''·''' [[कारीषि]] '''·''' [[मालय]] '''·''' [[अनघ (गरुड़)|अनघ]] '''·''' [[काक्षीवान]] '''·''' [[मिथ्या वासुदेव]] '''·''' [[मिश्रकेशी]] '''·''' [[चारुशीर्ष]] '''·''' [[उद्दालक]] '''·''' [[उग्रश्रवा (धृतराष्ट्र पुत्र)|उग्रश्रवा]] '''·''' [[सत्यधृति]] '''·''' [[अरूपा]] '''·''' [[कलशपोत]] '''·''' [[सत्यधृति (क्षेम पुत्र)|सत्यधृति]] '''·''' [[सुषेण (नाग)|सुषेण]] '''·''' [[रैभ्य]] '''·''' [[सुनन्दा (वीरबाहु पुत्री)|सुनन्दा]] '''·''' [[सुषेण (परीक्षित पुत्र)|सुषेण]] '''·''' [[उद्धव]] '''·''' [[चित्र (पांडव पक्ष योद्धा)|चित्र]] '''·''' [[उर्मिला]] '''·''' [[अतिस्थिर]] '''·''' [[पीठकर]] '''·''' [[चित्र (पांचाल क्षत्रिय)|चित्र]] '''·''' [[अतिषण्ड]] '''·''' [[सत्यधृति (योद्धा)|सत्यधृति]] '''·''' [[पण्डितक]] '''·''' [[सुषेण (जमदग्नि पुत्र)|सुषेण]]  '''·''' [[सेनानी]] '''·''' [[हरिमेधा]] '''·''' [[अतिश्रृंग]] '''·''' [[चित्र (कौरव पक्ष योद्धा)|चित्र]] '''·''' [[अतिवर्चा]] '''·''' [[सेनानी (शंबर पुत्र)|सेनानी]] '''·''' [[अतिरथ]] '''·''' [[गार्ग्य (विश्वामित्र पुत्र)|गार्ग्य]] '''·''' [[स्वरूप]] '''·''' [[भीम (राजर्षि)|भीम]] '''·''' [[अबल]] '''·''' [[भीम (दमयन्ती पिता)|भीम]] '''·''' [[तार (वानर)|तार]] '''·''' [[अभिभू]] '''·''' [[कीटक]] '''·''' [[सत्यक]] '''·''' [[सुदेव (देवकर पुत्र)|सुदेव]] '''·''' [[वीरबाहु]] '''·''' [[कामन्दक]] '''·''' [[चित्रायुध]] '''·''' [[कृत]] '''·''' [[कूपकर्ण]] '''·''' [[चित्रायुध (राजा)|चित्रायुध]] '''·''' [[कूष्माण्डक]] '''·''' [[चर्मवान]] '''·''' [[चारु (धृतराष्ट्र पुत्र)|चारु]] '''·''' [[महाबाहु]] '''·''' [[माधवी]] '''·''' [[गिरिका]] '''·''' [[कुम्भ योनि]] '''·''' [[गौरवाहन]] '''·''' [[मुंज]] '''·''' [[सुदेव (हर्यश्व पुत्र)|सुदेव]] '''·''' [[अप्सुहोम्य]] '''·''' [[चित्रसेन गन्धर्व|चित्रसेन]] '''·''' [[सत्राजित]] '''·''' [[किर्मीर]] '''·''' [[स्वर्भानु (दनु पुत्र)|स्वर्भानु]] '''·''' [[भीम (असुर)|भीम]] '''·''' [[हेमनेत्र]] '''·''' [[पतन]] '''·''' [[भीम (अनुचर)|भीम]] '''·''' [[हेमगुह]] '''·''' [[चित्रसेन (परीक्षित पुत्र) |चित्रसेन]] '''·''' [[रोमहर्षण]] '''·''' [[महौजा]] '''·''' [[क्रोध]] '''·''' [[क्रव्याद]] '''·''' [[कुमुदमाली]] '''·''' [[कुमारदेव]] '''·''' [[अपोद]] '''·''' [[महाश्व]] '''·''' [[कुम्भरेता]] '''·''' [[सुवर्चा (खनीनेत्र पुत्र)|सुवर्चा]] '''·''' [[ऊर्णनाभ]] '''·''' [[चित्रांग]] '''·''' [[हर्यश्व]] '''·''' [[अतियम]] '''·''' [[सोमकीर्त्ति]] '''·''' [[सुरस]] '''·''' [[सुनाभ (वरुण मंत्री)|सुनाभ]] '''·''' [[चित्र (दिग्गज)|चित्र]] '''·''' [[सुवर्मा]] '''·''' [[मणिनाग]] '''·''' [[उलूपी]] '''·''' [[कुंतिभोज]] '''·''' [[व्याघ्रदत्त]] '''·''' [[चित्र (एक सर्प)|चित्र]] '''·''' [[सुवर्चा (कार्तिकेय पार्षद)|सुवर्चा]] '''·''' [[ह्राद]] '''·''' [[निखर्वट]] '''·''' [[चित्रसेन (कर्ण पुत्र)|चित्रसेन]] '''·''' [[अंग (मनु पुत्र)|अंग]] '''·''' [[सुवर्चा (ब्राह्मण)|सुवर्चा]] '''·''' [[सुदेव (ब्राह्मण)|सुदेव]] '''·''' [[गालव (विश्वामित्र पुत्र)|गालव]] '''·''' [[चित्रसेन]] '''·''' [[निचन्द्र]] '''·''' [[रौद्राश्व]] '''·''' [[सुवर्चा (योद्धा)|सुवर्चा]] '''·''' [[निमिष]] '''·''' [[निधि]] '''·''' [[उर्मिला (यम पत्नी)|उर्मिला]] '''·''' [[उषा]] '''·''' [[सुलोचन]] '''·''' [[ह्री]] '''·''' [[दुर्विषह ]] '''·''' [[भीमवेग]] '''·''' [[वीरसेन]] '''·''' [[सुदेवा (विकुण्ठन की पत्नी)|सुदेवा]] '''·''' [[चित्रसेन (कौरव पक्ष योद्धा)|चित्रसेन]] '''·''' [[हर्यश्व (सुदेव पिता)|हर्यश्व]]  '''·''' [[चिरान्तक]] '''·''' [[महामुख]] '''·''' [[महामती]] '''·''' [[उग्रतप]] '''·''' [[क्रथ]] '''·''' [[क्रतुश्रेष्ठ]] '''·''' [[शतयूप]] '''·''' [[क्रमजित]] '''·''' [[तंसु]] '''·''' [[चार्वाक]] '''·''' [[चारुनेत्रा]] '''·''' [[चित्रा अप्सरा]] '''·''' [[चक्रमन्द]] '''·''' [[चक्रदेव]] '''·''' [[हिमवान]] '''·''' [[काव्य (शुक्राचार्य पुत्र)|काव्य]] '''·''' [[हिरण्यबाहु]] '''·''' [[चार्वाक (राक्षस)|चार्वाक]] '''·''' [[उषा अनिरुद्ध]] '''·''' [[अज (रुद्र)|अज]] '''·''' [[अंग (पुरुवंशी राजा)|अंग]] '''·''' [[हवन (रुद्र)|हवन]] '''·''' [[कामठ]] '''·''' [[राधा (अधिरथ पत्नी)|राधा]] '''·''' [[कक्षसेन]] [[वैणव]] '''·''' [[दुर्धर्ष]] '''·''' [[वैन्य]] '''·''' [[वैकर्त्तन]] '''·''' [[व्याघ्रदत्त (मगध राजकुमार)|व्याघ्रदत्त]] '''·''' [[गौरी (वरुण की पत्नी)|गौरी]] '''·''' [[शुक (गुप्तचर)|शुक]] '''·''' [[सुदेव]] '''·''' [[कुन्द]] '''·''' [[अज (राजा)|अज]] '''·''' [[उपकीचक]] '''·''' [[एकलव्य]] '''·''' [[अनघ]] '''·''' [[अनघ (गन्धर्व)|अनघ]] '''·''' [[तन्तु]] '''·''' [[दुर्मद]] '''·''' [[प्राधा]] '''·''' [[कुशध्वज]] '''·''' [[काल (ध्रुव पुत्र)|काल]] '''·''' [[अज (जहु पुत्र)|अज]] '''·''' [[महाजानु]] '''·''' [[गौरमुख]] '''·''' [[गौरपृष्ठ]] '''·''' [[केशिनी सुंदरी]] '''·''' [[केशिनी (दमयंती की दासी)|केशिनी]] '''·''' [[मागध]] '''·''' [[दुष्प्रधर्षण]] '''·''' [[कालेय]] '''·''' [[केशिनी देवी]] '''·''' [[नाचीन]] '''·''' [[हयग्रीव दैत्य]] '''·''' [[काकभुशुंडी]] '''·''' [[शाण्डिल्य]] '''·'''  [[कंस]] '''·''' [[कपिला (दक्ष कन्या)|कपिला]] '''·''' [[उपमदगु]] '''·''' [[अंग (ऋषि पुत्र)|अंग]] '''·''' [[अष्टक]] '''·''' [[एकाक्ष]] '''·''' [[उग्रचंडा]] '''·''' [[शैव्य]] '''·''' [[कमलाक्ष (कौरव पक्षीय योद्धा)|कमलाक्ष]] '''·''' [[चक्रधनु]] '''·''' [[वीरकेतु]] '''·''' [[अज (दनुपुत्र)|अज]] '''·''' [[उग्रसेन (गन्धर्व)|उग्रसेन]] '''·''' [[वाका]]  '''·''' [[वृक]] '''·''' [[वृक (योद्धा)|वृक]] '''·''' [[घृताची]] '''·''' [[मन्दार]] '''·''' [[हविर्धामा]] '''·''' [[मतिनार]] '''·''' [[उग्रसेन (परिक्षित के पुत्र)|उग्रसेन]] '''·''' [[चित्रसेना (अप्सरा)|चित्रसेना]] '''·''' [[चर्चीक]] '''·''' [[मिश्रकेशी]] '''·''' [[मुखसेचक]] '''·''' [[उग्रसेन (धृतराष्ट्र पुत्र)|उग्रसेन]] '''·''' [[चित्रवाहन]] '''·''' [[वीरा]] '''·''' [[चित्रवेग]] '''·''' [[सरमा]] '''·''' [[घोर]] '''·''' [[उग्रसेन (राजा)|उग्रसेन]] '''·''' [[अमितौजा]] '''·''' [[अमूर्त्तरया]] '''·''' [[अमृता]] '''·''' [[कक्षसेन (राजा)|कक्षसेन]] [[अनूचाना]] '''·''' [[अनुहाद]] '''·''' [[कुमारक]] '''·''' [[क्रोष्टा]] '''·''' [[क्रोधा]] '''·''' [[कामा]] '''·''' [[चित्रसेन (सेनापति)|चित्रसेन]] '''·''' [[कण्व]] '''·''' [[हस्ती]] '''·''' [[हारीत (ऋषि) |हारीत]] '''·''' [[अम्बष्ठक]] '''·''' [[लक्ष्मण (दुर्योधन पुत्र)|लक्ष्मण]] '''·''' [[चित्रबाण]] '''·''' [[चित्र (धृतराष्ट्र पुत्र)|चित्र]] '''·''' [[अर्वावसु]] '''·''' [[व्यूढोरु]] '''·''' [[शालिहोत्र]] '''·''' [[अनन्त (नाग)|अनन्त]] '''·''' [[कालका]] '''·''' [[हस्तिपिंड]] '''·''' [[हस्ती (धृतराष्ट्र पुत्र)|हस्ती]] '''·''' [[चित्रसेन (अभिसार नरेश)|चित्रसेन]] '''·''' [[विंद (धृतराष्ट्र पुत्र)|विंद]] '''·''' [[एकशृंग]] '''·''' [[हस्तिपद]] '''·''' [[घटोदर]] '''·''' [[चन्द्रकेतु]] '''·''' [[चण्डभार्गव]] '''·''' [[चण्डबल]] '''·''' [[चन्द्रवर्मा]] '''·''' [[चन्द्रविनाशन]] '''·''' [[चन्द्रमर्दन]] '''·''' [[माद्रवती]] '''·''' [[आक्रोश]] '''·''' [[बलाकी]] '''·''' [[अलायुध]] '''·''' [[भानुदत्त]] '''·''' [[कौणप]] '''·''' [[विवित्सु]] '''·''' [[सुमीढ]] '''·''' [[पुरुमीढ]] '''·''' [[हस्तिकश्यप]] '''·''' [[हरी]] '''·''' [[शांता]] '''·''' [[केसरी]] '''·''' [[हविष्मान]] [[व्युषिताश्व]] '''·''' [[गांधारी (अजमीढ़ की रानी)|गांधारी]] '''·''' [[तनु]] '''·''' [[कपिल (अग्निदेव)|कपिल]] '''·''' [[कक्ष]] '''·''' [[कालकवृक्षीय]] '''·''' [[आशावह]] '''·''' [[सुमित्र (सारथि)|सुमित्र]] '''·''' [[कपिल]] '''·''' [[मातरिश्वा]] '''·''' [[चित्रशिखण्डी]] '''·''' [[घंटाकर्ण (पार्षद)|घंटाकर्ण]] '''·''' [[वेन]] '''·''' [[अंध्रगण]] '''·''' [[शल (धृतराष्ट्र पुत्र)|शल]] '''·'''  [[अनुमति]] '''·''' [[नंद (नाग)|नंद]] '''·''' [[प्रहस्त]] '''·''' [[घूर्णिका]] '''·''' [[आशावह (राजा)|आशावह]] '''·''' [[कालखंज]] '''·''' [[कुपट असुर]] '''·''' [[वृंदारक (धृतराष्ट्र पुत्र)|वृंदारक]] '''·''' [[मातलि]] '''·''' [[हरि (राक्षस)|हरि]] '''·''' [[शकुंत]] '''·''' [[शक्रवापी]] '''·''' [[कुपट]] '''·''' [[काशिक]] '''·''' [[मनु (अग्नि)|मनु]] '''·''' [[कर्ण]] '''·''' [[हरि (योद्धा)|हरि]] '''·''' [[शल (सोमदत्त पुत्र)|शल]] '''·''' [[सुमित्र (ऋषि पुत्र)|सुमित्र]] '''·''' [[शैव्य (देविका पिता)|शैव्य]] '''·''' [[कश्यप]] '''·''' [[कलिंग (ऋषि पुत्र)|कलिंग]] '''·''' [[शल (साँप)|शल]] '''·''' [[मनु (सरस्वती पति)|मनु]] '''·''' [[शल (परीक्षित पुत्र)|शल]] '''·''' [[चक्रक]] '''·''' [[गौतमी (ब्राह्मणी)|गौतमी]] '''·''' [[हरि (तारकाक्ष पुत्र)|हरि]] '''·''' [[खनीनेत्र]] '''·''' [[अलोलुप]] '''·''' [[ईश्वरसख]] '''·''' [[गौरशिरा]] '''·''' [[चन्द्रहन्ता]] '''·''' [[चन्द्राश्व]] '''·''' [[भानुमती]] '''·''' [[सुबल]] '''·''' [[हंसिका]] '''·''' [[मनु (प्राधा पुत्री)|मनु]] '''·''' [[जानपदी]] '''·''' [[रूमा]] '''·''' [[शतानीक]] '''·''' [[उत्कच]] '''·''' [[उग्रश्रवा]] '''·''' [[कालिंदी]] '''·''' [[दुर्मर्षण ]] '''·''' [[अजमीढ]] '''·''' [[उग्र (राजा)|उग्र]] '''·''' [[हरि (गरुड़)|हरि]] '''·''' [[शैव्य (शिवि पुत्र)|शैव्य]] '''·''' [[नील (वानर)|नीली]] '''·''' [[सुहोत्र]] '''·''' [[व्रजन]] '''·''' [[उग्र (सर्प)|उग्र]] '''·''' [[स्विष्टकृत]] '''·''' [[यवक्रीत]] '''·''' [[मनु]] '''·''' [[घटजानुक]] '''·''' [[मदिरा (वसुदेव पत्नी)|मदिरा]] '''·''' [[प्रतिश्रवा]] '''·''' [[चन्द्रसेन]] '''·''' [[कालघट]] '''·''' [[कालदंत]] '''·''' [[उग्र (शुक्राचार्य पुत्र)|उग्र]] '''·''' [[कामदेव]] '''·''' [[पराशर (साँप)|पराशर]] '''·''' [[मनस्यु]] '''·''' [[स्वाहा]] '''·''' [[चन्द्रसेन (समुद्रसेन पुत्र)|चन्द्रसेन]] '''·''' [[अग्नितेजस]] '''·''' [[ईरि]] '''·''' [[कपिल (विश्वामित्र पुत्र)|कपिल]] '''·''' [[आहुक]] '''·''' [[अभिष्यन्त]] '''·''' [[अरिष्टनेमि (ऋषि)|अरिष्टनेमि]] '''·''' [[सत्यक]] '''·''' [[स्विष्टकृत (बृहस्पति पुत्र)|स्विष्टकृत]] '''·''' [[पुरूजित]] '''·''' [[चन्द्रसेन (रक्षक)|चन्द्रसेन]] '''·''' [[स्वाहा (बृहस्पति पुत्री)|स्वाहा]] '''·''' [[यवक्रीत (अंगिरा पुत्र)|यवक्रीत]] '''·''' [[कक्षसेन (ऋषि)|कक्षसेन]] '''·''' [[महाभौम]] '''·''' [[नाचिकेत]] '''·''' [[बहाशी]] '''·''' [[खर]] '''·''' [[ऋक्षराज]] '''·''' [[वेन (मनु पुत्र)|वेन]] '''·''' [[कहोल]] '''·''' [[सन्तर्दन]] '''·''' [[कर्णिका (अप्सरा)|कर्णिका]] '''·''' [[दनु]] '''·''' [[वैद्युत]] '''·''' [[उत्क्रोश]] '''·''' [[अर्कपर्ण]] '''·''' [[महाजय]] '''·''' [[निष्कृति]] '''·''' [[मनोहरा]] '''·''' [[निसुन्द]] '''·''' [[परमेष्ठी]] '''·''' [[कपिल (शालिहोत्र पिता)|कपिल]] '''·''' [[गर्दभि]] '''·''' [[सुनन्दा]] '''·''' [[मांडवी]] '''·''' [[कामधेनु]] '''·''' [[वभ्रुवाहन]] '''·''' [[गन्धमादन (राक्षस राज)|गन्धमादन]] '''·''' [[महत्तर]] '''·''' [[भुमन्यु]] '''·''' [[देवापि]] '''·''' [[अरिह]] '''·''' [[पुष्करिणी]] '''·''' [[प्रतीप]] '''·''' [[भुमन्यु (धृतराष्ट्र पुत्र)|भुमन्यु]] '''·''' [[दीर्घरोमा]] '''·''' [[दीर्घबाहु]] '''·''' [[व्योमासुर]] '''·''' [[शतरूपा]] '''·''' [[अरिष्टनेमि (सहदेव पुत्र)|अरिष्टनेमि]] '''·''' [[इन्द्रद्युम्न]] '''·''' [[कार्तिकेय]] '''·''' [[अम्बिका (अप्सरा)|अम्बिका]] '''·''' [[जनमेजय (कुरु पुत्र)|जनमेजय]] '''·''' [[सांब (ब्राह्मण)|सांब]] '''·''' [[औशिज]] '''·''' [[जनमेजय (चंद्रवंशी राजा)|जनमेजय]] '''·''' [[कीचक]] '''·'''  [[कुन्ती]] '''·''' [[वैमित्रा]] '''·''' [[कुबेर]] '''·''' [[अरिह (देवातिथि पुत्र)|अरिह]] '''·''' [[विद्युन्माली]] '''·''' [[जनमेजय (पुरु पुत्र)|जनमेजय]] '''·''' [[विद्युता]] '''·'''  [[रत्नाकर (डाकू)|रत्नाकर]] '''·''' [[व्याघ्रपाद]] '''·''' [[ऐक्ष्वाकी]] '''·''' [[जनमेजय (नाग)|जनमेजय]] '''·''' [[अजमीढ़ (विकुण्ठन पुत्र)|अजमीढ़]] '''·''' [[गन्धमादन]] '''·''' [[स्वन]] '''·''' [[जनमेजय (नीपवंशी राजा)|जनमेजय]] '''·''' [[कालकाक्ष]] '''·''' [[अनुचक्र]] '''·''' [[वैराज]] '''·''' [[स्वयंप्रभा]] '''·''' [[ईश्वर (रुद्र)|ईश्वर]] '''·''' [[गोपति]] '''·''' [[अरिष्टनेमि (राजा)|अरिष्टनेमि]] '''·''' [[हलिक (नागराज)|हलिक]] '''·''' [[तारकासुर]] '''·''' [[ईश्वर (विश्वेदेवा)|ईश्वर]] '''·''' [[जनमेजय (दुर्मुख पुत्र)|जनमेजय]] '''·''' [[शिशिर]] '''·''' [[वृषसेन (बलि पुत्र)|वृषसेन]] '''·''' [[केशिनी अप्सरा]] '''·''' [[अभीरु]] '''·''' [[हरिबभ्रु]] '''·''' [[अमाहठ]] '''·''' [[अनाधृष्य]] '''·''' [[ईश्वर (राजा)|ईश्वर]] '''·''' [[वृषसेन]] '''·''' [[अग्निवेष्य]] '''·''' [[अरिष्टनेमि (विनता पुत्र)|अरिष्टनेमि]] '''·''' [[अयाति]] '''·''' [[अनागतविधाता]] '''·''' [[औशिज (राजा)|औशिज]] '''·''' [[गण्डा]] '''·''' [[महाभिषक]] '''·''' [[अमावसु]] '''·''' [[हलीमक]] '''·''' [[हरिण]] '''·''' [[मणिस्कन्ध]] '''·''' [[अम्भोरुह]] '''·''' [[मतिमान]] '''·''' [[केशिनी]] '''·''' [[मत्स्यगन्धा]] '''·''' [[कालकीर्ति]] '''·''' [[गुड़ाकेश]] '''·'''  [[विश्वानर]] '''·''' [[गरिष्ठ]] '''·''' [[गन्धकाली]] '''·''' [[कुमार ग्रह]] '''·''' [[कर्दम (सर्प)|कर्दम]] '''·''' [[कालपथ]] '''·''' [[गोतम]] '''·''' [[वैराट (धृतराष्ट्र पुत्र)|वैराट]] '''·''' [[सरस्वती (मनु पत्नी)|सरस्वती]] '''·''' [[सरस्वती (मतिनार पत्नी)|सरस्वती]] '''·''' [[गुणकेशी]] '''·''' [[अश्वतर]] '''·''' [[एरक]] '''·''' [[शक्रदेव]] '''·''' [[महाहनु]] '''·''' [[भीमसेन (दिवोदास पिता)|भीमसेन]] '''·''' [[कलिंग (राजा)|कलिंग]] '''·''' [[निरामर्द]] '''·''' [[निरुद्ध]] '''·''' [[नाड़ीजंघ]] '''·''' [[वसु]] '''·''' [[सुरसा]] '''·''' [[किंदम]] '''·''' [[कुब्जा दासी]] '''·''' [[गुप्तक]] '''·''' [[वृक्षवासी]] '''·''' [[वृद्धकन्या]] '''·''' [[अब्जक वृषाकपि]] '''·''' [[भीमसेन (प्रतिश्रवा पिता)|भीमसेन]] '''·''' [[शरभ (रामायण)]] '''·''' [[रुक्मी]] '''·''' [[कृपि]] '''·''' [[हंसचूड़]] '''·''' [[शर्याति]] '''·''' [[कर्णश्रवा]] '''·''' [[करकर्ष]] '''·''' [[गांडीवधन्वा]] '''·''' [[हविष्मती]] '''·''' [[कुम्भकर्ण]] '''·''' [[कालकंज]] '''·''' [[केशी]] '''·''' [[कुशिक]] '''·''' [[मनीषी]] '''·''' [[गण्डकण्डू]] '''·''' [[हंसी]] '''·''' [[कृपाचार्य]] '''·''' [[वृद्धक्षत्र]] '''·''' [[प्रसेनजित (रेणुका के पिता)|प्रसेनजित]] '''·''' [[कला (पितर गण)|कला]] '''·''' [[करेणुमती]] '''·''' [[तपती]] '''·''' [[कवची]] '''·''' [[वृषपर्वा]] '''·''' [[निश्चयवन]] '''·''' [[निषंगी]] '''·''' [[ककुत्स्थ]] '''·''' [[उपरिचर]] '''·''' [[हयग्रीव (राजा)|हयग्रीव]] '''·''' [[इन्द्रसेन]] '''·''' [[सारस्वत (दधीचि पुत्र)|सारस्वत]] '''·''' [[मण्डली]] '''·''' [[करभ]] '''·''' [[वृद्धक्षत्र (जयद्रथ पिता)|वृद्धक्षत्र]] '''·''' [[अनुर्विद]] '''·''' [[अतिबाहु]] '''·''' [[अतिभीम]] '''·''' [[गवय]] '''·''' [[गवल्गण]] '''·''' [[गवाक्ष]] '''·''' [[नीथ]] '''·''' [[गद]] '''·''' [[सुयज्ञा]] '''·''' [[लोमश ऋषि]] '''·''' [[भीमसेन (गन्धर्व)|भीमसेन]] '''·''' [[नृग]] '''·''' [[अनुह्लाद]] '''·''' [[वृषपर्वा (दनु पुत्र)|वृषपर्वा]] '''·''' [[भीमसेन (परिक्षित पुत्र)|भीमसेन]] '''·''' [[गगनमूर्धा]] '''·''' [[गवाक्ष (एक वानर)|गवाक्ष]] '''·''' [[चतुरश्व]] '''·''' [[वसु (जमदग्नि पुत्र)|वसु]] '''·''' [[सुशर्मा]] '''·''' [[केसरी वानर राज]] '''·''' [[पौरव]] '''·''' [[विचित्रवीर्य]] '''·''' [[उग्रायुध]] '''·''' [[कैकसी]] '''·'''  [[कैकेयी]] '''·''' [[कलावती]] '''·''' [[कमलाक्ष]] '''·''' [[गविष्ठ]] '''·''' [[गवेषण]] '''·''' [[गार्हपत्य]] '''·''' [[कौशल्या]] '''·''' [[वृषाकपि (ऋषि)|वृषाकपि]] '''·''' [[वृषाकपि रुद्र]] '''·''' [[वृषाकपि]] '''·'''  [[क्रतु]] '''·''' [[अपर्णा]] '''·''' [[अनु]] '''·''' [[अनील]] '''·''' [[उच्छृंग]] '''·''' [[वृषभ (शकुनि भाई)|वृषभ]] '''·''' [[अश्मसारिन]] '''·''' [[नियतायु]] '''·''' [[करम्भि]] '''·''' [[विक्षर]] '''·''' [[विटभूत]] '''·''' [[भीमसेन (विदर्भ)|भीमसेन]] '''·''' [[गार्हपत्य (पितरों का गण)|गार्हपत्य]] '''·''' [[धृष्टकेतु (सुधृति पुत्र)|धृष्टकेतु]] '''·''' [[भीमसेन (राजा)|भीमसेन]] '''·''' [[अश्मदंशना]] '''·''' [[कयाधु]] '''·''' [[निवातकवच]] '''·''' [[निशा]] '''·''' [[केतुमान]] '''·''' [[वसुदान]] '''·''' [[अलंबुषा]] '''·''' [[विरोचन]] '''·''' [[अविक्षित]] '''·''' [[गजमुख]] '''·''' [[नाचिक]] '''·''' [[निशाकर]] '''·''' [[गजकर्ण]] '''·''' [[खर दूषण]] '''·''' [[वृषध्वज (प्रवीरवंशी राजा)|वृषध्वज ]] '''·'''[[उतथ्य]] '''·''' [[गन्धर्वी]] '''·''' [[गन्धवती]] '''·''' [[इल]] '''·''' [[अदीन]] '''·''' [[अद्रिका]] '''·''' [[नंद (धृतराष्ट्र पुत्र)|नंद]] '''·''' [[अद्रि]] '''·''' [[अदृश्यन्ती]] '''·''' [[मधुपर्क]] '''·''' [[युवनाश्व]] '''·''' [[जयत्सेन]] '''·''' [[अवाचीन]] '''·''' [[सार्वभौम]] '''·'''  [[ढुंढा]] '''·''' [[बृहद्रथ]] '''·''' [[वासुकी]] '''·''' [[गांधारी]] '''·''' [[असुर]] '''·''' [[अकंपन]] '''·''' [[कुवलयाश्व]] '''·''' [[अनन्ता]] '''·''' [[अनवद्या]] '''·''' [[अनश्वान]] '''·''' [[अनला]] '''·''' [[बाहु]] '''·''' [[हाहा]] '''·''' [[भगदत्त]] '''·''' [[धृष्टकेतु (नवें मनु पुत्र)|धृष्टकेतु]] '''·''' [[उपवर्ष]] '''·''' [[दृढ़रथाश्रय]] '''·''' [[उपसंग]] '''·''' [[अणीमाण्डव्य]] '''·''' [[अजामिल]] '''·'''  [[गार्गी]] '''·''' [[मधु कैटभ]] '''·''' [[उपबर्हण]] '''·''' [[गंडभेरुंड]] '''·''' [[कालीयक]] '''·''' [[गालव]] '''·'''  [[गौतम]] '''·''' [[प्रलंब असुर]] '''·'''  [[गौरी]] '''·''' [[अश्मक]]  '''·''' [[अक्षकुमार]] '''·''' [[घटोत्कच]] '''·''' [[घोषा]] '''·''' [[अनूरु (विनता पुत्र)|अनूरु]] '''·''' [[अन्ध]] '''·''' [[अन्तर्धामा]] '''·''' [[चरक]] '''·''' [[अनंग]] '''·'''  [[चित्ररथ गंधर्व]] '''·'''  [[चित्रांगदा]] '''·''' [[अनंगवती]] '''·''' [[कशेरक]] '''·''' [[पंचकन्या]] '''·''' [[अस्ति]] '''·''' [[तक्षक]] '''·''' [[च्यवन]] '''·''' [[अश्वसेन]] '''·''' [[धृष्टकेतु (शिशुपाल पुत्र)|धृष्टकेतु]] '''·''' [[अंगहीन]] '''·''' [[करालदन्त]] '''·''' [[मार्कण्डेय]] '''·'''  [[जटायु]] '''·''' [[तिलोत्तमा]] '''·''' [[अनौपम्या]] '''·''' [[जनमेजय]] '''·''' [[जयद्रथ]] '''·''' [[श्रुतकीर्ति (कुशध्वज पुत्री)|श्रुतकीर्ति]] '''·''' [[पुंजिकस्थली]] '''·''' [[जरासंध]] '''·'''  [[जैमिनि]] '''·''' [[अजयपरशु]] '''·''' [[उद्गाता]] '''·''' [[पंचचूड़ा]] '''·''' [[प्रगाथ काण्व]] '''·''' [[नाटकेय]] '''·''' [[नाभागारिष्ट]] '''·''' [[तारक]] '''·'''  [[जामवन्त]] '''·''' [[वृषध्वज]] '''·''' [[बृहद्बल]] '''·''' [[अरण्यदेवी]] '''·''' [[कम्प]] '''·''' [[नागदत्त]] '''·'''  [[ताड़का]] '''·''' [[कुशनाभ]] '''·''' [[धृष्टकेतु]] '''·''' [[तारा (बृहस्पति की पत्नी)]] '''·'''  [[तारामती]] '''·'''  [[त्रिजट मुनि]] '''·''' [[निरामय]] '''·''' [[त्रिशिरा]] '''·''' [[वृषक]] '''·''' [[श्रुतकीर्ति (धृष्टकेतु पत्नी)|श्रुतकीर्ति]] '''·''' [[नलकूवर]] '''·''' [[रति]] '''·'''  [[दक्ष]] '''·''' [[उत्तंग (वेद शिष्य)]] '''·'''  [[दधीचि]] '''·''' [[अजैकपाद]] '''·''' [[दत्तात्रेय]] '''·''' [[वृत्त]] '''·''' [[वृद्धिका]] '''·'''  [[गोकर्ण (ब्राह्मण)|गोकर्ण]] '''·''' [[कबन्ध]]  '''·''' [[कपोतरोमा]] '''·''' [[कमठ]]  '''·''' [[कपट]] '''·''' [[वृषक (सुबल पुत्र)|वृषक]] '''·''' [[दशरथ]] '''·'''  [[दिति]] '''·''' [[विनता]] '''·''' [[नारदी]] '''·''' [[दिलीप]] '''·''' [[प्रियव्रत]] '''·''' [[अजपार्श्व]] '''·'''  [[दुर्योधन]] '''·''' [[दुर्वासा]] '''·'''  [[दुष्यंत]] '''·'''  [[देवकी]] '''·''' [[पंचशिख (ऋषि)]] '''·''' [[द्रुपद]] '''·'''  [[द्रोणाचार्य]] '''·''' [[करम्भा]] '''·''' [[वृषदर्भ]] '''·''' [[द्रौपदी]] '''·''' [[दुष्कर्ण]] '''·''' [[कपिध्वज]] '''·''' [[सुमाली]]  '''·''' [[राधा]] '''·'''  [[बृहद्रथ (मगध नरेश)|बृहद्रथ]] '''·''' [[वृषकेतु]] '''·'''[[धन्वन्तरि]] '''·''' [[खनित्र]] '''·''' [[धृतराष्ट्र]] '''·'''  [[धृष्टद्युम्न]] '''·'''  [[ध्रुव]] '''·''' [[कपाली]] '''·''' [[चण्डकौशिक]] '''·''' [[नंद]] '''·'''  [[नकुल]] '''·'''  [[नल (रामायण)]] '''·'''  [[नन्दी]] '''·'''  [[नील]] '''·'''  [[निमि]] '''·''' [[वेगवान]] '''·''' [[नारद]] '''·''' [[उत्तंग]] '''·'''  [[नाभाग]] '''·'''  [[पराशर]] '''·'''  [[परीक्षित]] '''·''' [[वेगवान (दनुपुत्र)|वेगवान]] '''·''' [[वेगवान नाग|वेगवान]] '''·''' [[पंचशिख (गन्धर्व पुत्र)|पंचशिख]] '''·''' [[पाण्डु]] '''·'''  [[पिप्पलाद]] '''·'''  [[पुलस्त्य]] '''·''' [[पंचजन (शंखासुर)|पंचजन]] '''·''' [[पुलह]] '''·'''  [[प्रद्युम्न]] '''·'''  [[प्रह्लाद]] '''·'''  [[बकासुर]] '''·'''  [[बर्बरीक]] '''·'''  [[बलि|राजा बलि]] '''·'''  [[बाणासुर]] '''·'''  [[बालि]] '''·''' [[श्रुतकीर्ति]] '''·''' [[भीष्म]] '''·''' [[बड़वामुख]] '''·'''  [[भीम]] '''·''' [[भगीरथ]] '''·''' [[बटुक]] '''·'''  [[मंथरा]] '''·''' [[कपिलाश्व]] '''·''' [[मंदोदरी]] '''·''' [[प्रावाहण जैवलि]] '''·'''  [[मेघनाद]] '''·'''  [[माद्री]] '''·'''  [[मेनका]] '''·'''  [[मारीच]] '''·'''  [[यशोदा]] '''·'''  [[रघु]] '''·'''  [[रावण]] '''·''' [[कक्षीवान]] '''·''' [[गंगादत्त]] '''·'''[[रुक्मिणी]] '''·'''  [[रोहिणी]] '''·'''  [[रोहिताश्व]] '''·'''  [[वसुदेव]] '''·'''  [[विकट (धृतराष्ट्र का पुत्र)|विकट]] '''·'''  [[विदुर]] '''·''' [[प्रचेता]] '''·''' [[विराट]] '''·'''  [[विश्वकर्मा]] '''·'''  [[वृषभानु]] '''·'''  [[शकुनि]] '''·'''  [[शबरी]] '''·'''  [[शान्तनु]] '''·'''  [[शाल्व]] '''·'''  [[शिखंडी]] '''·'''  [[शिशुपाल]] '''·''' [[अम्बरीष]] '''·'''  [[शुकदेव]] '''·''' [[शूर्पणखा]] '''·'''  [[शेषनाग]] '''·'''  [[सगर]] '''·'''  [[सती]] '''·'''  [[संजय]] '''·''' [[भोगवती (मातृका)|भोगवती]] '''·''' [[कर्कोटक]] '''·'''  [[जाबाल]] '''·'''  [[सत्य (पौराणिक चरित्र)|सत्य]] '''·'''  [[सहदेव]] '''·''' [[नवतन्तु]] '''·''' [[सुग्रीव]] '''·'''  [[सुदामा]] '''·'''  [[सुबाहु (ताड़का पुत्र)]] '''·'''   [[सुभद्रा]] '''·'''  [[सुमित्रा]] '''·'''  [[सुमुख (द्रोणाचार्य का पुत्र)]] '''·''' [[सुमुख (गरुड़ का पुत्र)]] '''·''' [[नागाशी]] '''·''' [[हरिश्चंद्र]] '''·'''  [[हिडिंबा]] '''·'''  [[हिडिम्ब]] '''·''' [[हिरण्यकशिपु]] '''·'''  [[हिरण्याक्ष]] '''·'''  [[श्वेतकेतु]] '''·''' [[निशुंभ]] '''·'''  [[होलिका]] '''·'''    [[सुषेण (शूरसेन नरेश)]] '''·'''  [[आम्रपाली]] '''·'''  [[अंधक (दैत्य)]] '''·''' [[रेवत]] '''·''' [[अंधक]] '''·'''  [[रंभा]] '''·'''  [[करंधम]] '''·'''  [[रंतिदेव]] '''·'''  [[भामंडल]] '''·'''  [[पुरूरवा]] '''·''' [[क्षेमवृद्धि]] '''·''' [[क्षेमा]] '''·'''  [[तडित्केशी]] '''·'''  [[उत्पल]] '''·'''  [[सुदास]] '''·'''   [[मधु दैत्य]] '''·'''  [[रेणुका]] '''·'''  [[शकुंतला]] '''·'''  [[पृथा]] '''·'''  [[धौम्य ऋषि|धौम्य]] '''·'''  [[दमयंती]] '''·'''  [[नल|राजा नल]] '''·'''  [[दुःशला]]'''·'''  [[अंगुलिमाल]] '''·''' [[कर्दम ऋषि|कर्दम]] '''·''' [[चन्द्रावली]] '''·''' [[अरिष्टा]] '''·''' [[संवर्तक]] '''·''' [[आरुणि]]  '''·''' [[हारीतक]]  '''·''' [[देवक]]  '''·''' [[संकर्षण]] '''·''' [[शर्मिष्ठा]] '''·''' [[देवयानी]] '''·''' [[आत्रेयी]] '''·''' [[आत्रेय]] '''·''' [[इल्वल]] '''·'''  [[वातापि]] '''·''' [[आतापि]] '''·''' [[अष्टावक्र]] '''·''' [[मैन्द]] '''·''' [[अश्वपति]] '''·''' [[अलर्क]] '''·''' [[अलक्ष्मी]] '''·''' [[दैत्य (दिति पुत्र)]] '''·''' [[दैत्य (मरुत)]] '''·''' [[दस्यु]] '''·''' [[शुन:शेप]] '''·''' [[वृषभासुर]] '''·''' [[अहिरावण]] '''·''' [[उर्वशी]] '''·''' [[असित]] '''·''' [[उत्तर]] '''·''' [[अजक]] '''·''' [[खटवांग]] '''·''' [[कालयवन]] '''·''' [[मुचुकुन्द]] '''·''' [[कृतवर्मा]] '''·''' [[पैल]]  '''·''' [[नलकूबर]] '''·''' [[रेवती (बलराम की पत्नी)|रेवती ]] '''·''' [[गाधि]]  '''·''' [[मरीचि]] '''·''' [[वज्रनाभ राक्षस]] '''·''' [[शंबूक (खरदूषण पुत्र)]] '''·''' [[शंखचूड़ (दंभा पुत्र)]] '''·''' [[बल्वल]] '''·''' [[दीर्घतमा]]  '''·''' [[दुंदुभी दैत्य]] '''·''' [[दुंदुभी (दिति भाई)]] '''·''' [[भीमशंकर]] '''·''' [[पूतना]] '''·''' [[घंटाकर्ण]] '''·''' [[वृषामित्र]] '''·''' [[दृढ़वर्मा]] '''·''' [[दृढ़क्षत्र]] '''·''' [[मदालसा]] '''·''' [[विश्रवा]] '''·''' [[शशबिन्दु]] '''·''' [[शची]] '''·''' [[पौलोमी]] '''·''' [[क्षेमधन्वा]] '''·''' [[खट्वांग]]  '''·''' [[उत्तमौजा]] '''·''' [[कद्रु]] '''·''' [[दिक्पाल]] '''·''' [[श्रवण कुमार]] '''·''' [[राहु]] '''·''' [[गर्ग]] '''·''' [[मैत्रेय]] '''·''' [[सुमति (पु.)]] '''·''' [[सुमति (स्त्री)]] '''·''' [[विष्णुप्रिया]] '''·''' [[वसुषेण]] '''·''' [[मधुकैटभ]] '''·''' [[वेदशिरा]] '''·''' [[क्षेमक]] '''·''' [[क्षेमक (एक राजा)|क्षेमक]] '''·''' [[कध्मोर]] '''·''' [[कन्या]] '''·''' [[क्षेमधन्वा]] '''·''' [[वेद ऋषि]] '''·''' [[उपमन्यु]] '''·''' [[स्वयंभुव मनु]] '''·''' [[स्वारोचिष मनु]] '''·''' [[औत्तम मनु]] '''·''' [[तामस मनु]] '''·''' [[रैवत मनु]] '''·''' [[चाक्षुष मनु]] '''·''' [[वैवस्वत मनु]] '''·''' [[सावर्णि मनु]] '''·''' [[दक्ष सावर्णि मनु]] '''·''' [[ब्रह्म सावर्णि मनु]] '''·''' [[धर्म सावर्णि मनु]] '''·''' [[रुद्र सावर्णि मनु]] '''·''' [[देव सावर्णि मनु]] '''·''' [[इन्द्र सावर्णि मनु]] '''·''' [[वनमाला (महीधर पुत्री)|वनमाला]] '''·''' [[दृढ़हस्त]] '''·''' [[दुष्पराजय]] '''·''' [[दृढ़संध]] '''·''' [[बाहुलि]] '''·''' [[कालनेमि (गंधर्व)]] '''·''' [[दंडगौरी]] '''·''' [[दण्डधार]] '''·''' [[सुमन्तु]] '''·''' [[किंकण]] '''·''' [[किंकर]] '''·''' [[किंकर जाति]] '''·''' [[किंदेव]] '''·''' [[कुंजरपति]] '''·''' [[रिष्ट]] '''·''' [[रेणुक]] '''·''' [[सागरक]] '''·''' [[सिकत]] '''·''' [[सदानीरा]] '''·''' [[सन्नतेयु]] '''·''' [[जिष्णुकर्मा]] '''·''' [[बृहदब्रह्मा]] '''·''' [[बृहद्युम्न]] '''·''' [[बृहद्गर्भ]] '''·''' [[जीवल]] '''·''' [[महापार्श्व]] '''·''' [[बृहज्ज्योति]] '''·''' [[बृहत्कीर्ति]] '''·''' [[जैगीषव्य]] '''·''' [[पोतक]] '''·''' [[ज्योत्स्नाकाली]] '''·''' [[ज्योतिक]] '''·''' [[बृहक]] '''·''' [[बृहत्केतु]] '''·''' [[बलाक्ष]]&lt;br /&gt;
|list1style=&lt;br /&gt;
|group2 =                      &lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =&lt;br /&gt;
|group3=&lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=&lt;br /&gt;
|list3style=&lt;br /&gt;
|group4=&lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4=&lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5=&lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =&lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6=&lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=&lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7=&lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8=&lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8=&lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9=&lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10=&lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11=&lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12=&lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13=&lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14=&lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|group19style=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|list19style=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|group20style=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|list20style=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{scrollclose}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:हिन्दू धर्म के साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6&amp;diff=627425</id>
		<title>वार्ता:अध्यारोपापवाद</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6&amp;diff=627425"/>
		<updated>2018-05-04T13:57:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: '{{वार्ता}}' के साथ नया पृष्ठ बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{वार्ता}}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=627424</id>
		<title>राष्ट्रीय पर्व और त्योहार</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=627424"/>
		<updated>2018-05-04T13:57:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{पर्व और त्योहार}}&lt;br /&gt;
[[Category:पर्व और त्योहार]][[Category:गणराज्य संरचना कोश]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=627423</id>
		<title>साँचा:राष्ट्रीय सम्मान एवं पुरस्कार</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A4%82_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0&amp;diff=627423"/>
		<updated>2018-05-04T13:56:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;{{Navbox&lt;br /&gt;
|name=राष्ट्रीय सम्मान एवं पुरस्कार&lt;br /&gt;
|title =[[राष्ट्रीय सम्मान एवं पुरस्कार]]&lt;br /&gt;
|titlestyle =background:#ddc8de;&lt;br /&gt;
|groupstyle =background:#f5e2f6;&lt;br /&gt;
|liststyle =padding-left:5px; padding-right:5px; background:#fef8ff;&lt;br /&gt;
|listpadding=0.5em 0em;&lt;br /&gt;
|image=&lt;br /&gt;
|imagestyle= background:#fef8ff;&lt;br /&gt;
|imageleft =&lt;br /&gt;
|imageleftstyle=&lt;br /&gt;
|style =&lt;br /&gt;
|basestyle= &lt;br /&gt;
|navbar=&lt;br /&gt;
|above=&lt;br /&gt;
|abovestyle=&lt;br /&gt;
|state=&amp;lt;includeonly&amp;gt;uncollapsed&amp;lt;/includeonly&amp;gt;&lt;br /&gt;
|oddstyle=&lt;br /&gt;
|evenstyle=&lt;br /&gt;
|group1 =नागरिक पुरस्कार &lt;br /&gt;
|group1style=&lt;br /&gt;
|list1 = [[भारत रत्‍न]] '''·''' [[पद्म सम्मान]] '''·''' [[पद्म विभूषण]] '''·''' [[पद्म भूषण]] '''·''' [[पद्म श्री]] '''·''' [[वयोश्रेष्ठ सम्मान]]&lt;br /&gt;
|list1style=&lt;br /&gt;
|group2 =सिनेमा पुरस्कार &lt;br /&gt;
|group2style=&lt;br /&gt;
|list2 =[[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] '''·''' [[दादा साहब फाल्के पुरस्कार]]  '''·'''  [[भारतीय फ़िल्म हस्ती का शताब्दी पुरस्कार]]&lt;br /&gt;
|group3=वीरता पुरस्कार &lt;br /&gt;
|group3style=&lt;br /&gt;
|list3=[[परमवीर चक्र]] '''·''' [[अशोक चक्र (पदक)|अशोक चक्र]] '''·''' [[महावीर चक्र]] '''·''' [[वीर चक्र]] '''·'''  [[कीर्ति चक्र]] '''·''' [[शौर्य चक्र]] &lt;br /&gt;
|list3style= &lt;br /&gt;
|group4=खेल पुरस्कार &lt;br /&gt;
|group4style=&lt;br /&gt;
|list4= [[राजीव गाँधी खेल रत्न]] '''·''' [[अर्जुन पुरस्कार]] '''·''' [[द्रोणाचार्य पुरस्कार]] '''·''' [[ध्यानचंद पुरस्कार]] '''·''' [[राष्ट्रीय खेल प्रोत्साहन पुरस्कार]] &lt;br /&gt;
|list4style=&lt;br /&gt;
|group5=वैज्ञानिक पुरस्कार&lt;br /&gt;
|group5style=&lt;br /&gt;
|list5 =[[शान्ति स्वरूप भटनागर पुरस्कार]] '''·''' [[मौलिक भौतिक पुरस्कार]]&lt;br /&gt;
|list5style=&lt;br /&gt;
|group6=अन्य&lt;br /&gt;
|group6style=&lt;br /&gt;
|list6=[[वेब रत्न पुरस्कार]] '''·''' [[प्रवासी भारतीय सम्मान]] '''·''' [[अमृता देवी बिश्नोई वन्यजीव सुरक्षा पुरस्कार]] '''·''' [[डॉ. सालिम अली राष्ट्रीय वन्यजीव फ़ेलोशिप पुरस्कार]] '''·''' [[इंदिरा गाँधी पर्यावरण पुरस्कार]] '''·''' [[पीताम्बर पंत राष्ट्रीय पर्यावरण फ़ेलोशिप पुरस्कार]] '''·''' [[बी. पी. पाल राष्ट्रीय पर्यावरण फ़ेलोशिप पुरस्कार]] '''·''' [[ई. के. जानकी अम्मल राष्ट्रीय पुरस्कार]] '''·''' [[मरुभूमि पारिस्थितिकी फ़ेलोशिप पुरस्कार]] '''·''' [[इंदिरा प्रियदर्शनी वृक्ष मित्र पुरस्कार]] '''·''' [[मेदिनी पुरस्कार योजना]] '''·''' [[राष्ट्रीय पर्यावरण विज्ञान फ़ैलो कार्यक्रम]] '''·''' [[राष्ट्रीय प्रदूषण निवारण पुरस्कार]] '''·''' [[पर्यावरण और वन मंत्रालय विशिष्ट वैज्ञानिक पुरस्कार]] '''·''' [[राजीव गाँधी वन्यजीव संरक्षण पुरस्कार]] '''·''' [[राजीव गाँधी पर्यावरण पुरस्कार]] '''·''' [[कैलास सांखला राष्ट्रीय वन्यजीव फ़ेलोशिप पुरस्कार]] '''·''' [[कुलदीप नैयर पत्रकारिता पुरस्कार]] '''·''' [[नारी शक्ति पुरस्कार]]&lt;br /&gt;
|list6style=&lt;br /&gt;
|group7=&lt;br /&gt;
|group7style=&lt;br /&gt;
|list7=&lt;br /&gt;
|list7style=&lt;br /&gt;
|group8=&lt;br /&gt;
|group8style=&lt;br /&gt;
|list8=&lt;br /&gt;
|list8style=&lt;br /&gt;
|group9=&lt;br /&gt;
|group9style=&lt;br /&gt;
|list9=&lt;br /&gt;
|list9style=&lt;br /&gt;
|group10=&lt;br /&gt;
|group10style=&lt;br /&gt;
|list10 =&lt;br /&gt;
|list10style=&lt;br /&gt;
|group11=&lt;br /&gt;
|group11style=&lt;br /&gt;
|list11=&lt;br /&gt;
|list11style=&lt;br /&gt;
|group12=&lt;br /&gt;
|group12style=&lt;br /&gt;
|list12=&lt;br /&gt;
|list12style=&lt;br /&gt;
|group13=&lt;br /&gt;
|group13style=&lt;br /&gt;
|list13=&lt;br /&gt;
|list13style=&lt;br /&gt;
|group14=&lt;br /&gt;
|group14style=&lt;br /&gt;
|list14=&lt;br /&gt;
|list14style=&lt;br /&gt;
|group15=&lt;br /&gt;
|group15style=&lt;br /&gt;
|list15 =&lt;br /&gt;
|list15style=&lt;br /&gt;
|group16=&lt;br /&gt;
|group16style=&lt;br /&gt;
|list16=&lt;br /&gt;
|list16style=&lt;br /&gt;
|group17=&lt;br /&gt;
|group17style=&lt;br /&gt;
|list17=&lt;br /&gt;
|list17style=&lt;br /&gt;
|group18=&lt;br /&gt;
|group18style=&lt;br /&gt;
|list18=&lt;br /&gt;
|list18style=&lt;br /&gt;
|group19=&lt;br /&gt;
|list19=&lt;br /&gt;
|group20=&lt;br /&gt;
|list20=&lt;br /&gt;
|below=&lt;br /&gt;
|belowstyle=&lt;br /&gt;
}}&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:पुरस्कार संबंधित साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6&amp;diff=627422</id>
		<title>अध्यारोपापवाद</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6&amp;diff=627422"/>
		<updated>2018-05-04T13:53:51Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''अध्यारोपापवाद''' {अध्यारोप + अपवाद = पहले अध्यारोप, फिर अपवाद (हटाना)} [[अद्वैत]] [[वेदांत]] में आत्मतत्व के उपदेश की वैज्ञानिक विधि है। ब्रह्म के यथार्थ रूप का उपदेश देना अद्वैत मत के आचार्य का प्रधान लक्ष्य है। ब्रह्म है स्वयं निष्प्रपंच और इसका ज्ञान बिना प्रपंच की सहायता के किसी प्रकार भी नहीं कराया जा सकता। इसलिए [[आत्मा]] के ऊपर देहधर्मों का आरोप प्रथमत: करना चाहिए अर्थात्‌ आत्मा ही मन, बुद्धि, इंद्रिय आदि समस्त पदार्थ है। यह प्राथमिक विधि अध्यारोप के नाम से प्रसिद्ध है। अब युक्ति तथा तर्क के सहारे यह दिखलाना पड़ता है कि आत्मा न तो बुद्धि है, न संकल्प-विकल्परूप मन है, न बाहरी विषयों को ग्रहण करने वाली इंद्रिय है और न भोग का आयतन यह शरीर है। इस प्रकार आरोपित धर्मों को एक-एक कर आत्मा से हटाते जाने पर अंतिम कोटि में उसका शुद्ध सच्चिदानंद रूप बच जाता है वही उसका सच्चा रूप होता है। इसका नाम है अपवाद विधि (अपवाद=दूर हटाना)। ये दोनों एक ही पद्धति के दो अंश हैं। किसी अज्ञात तत्व के मूल्य और रूप जानने के लिए इस पद्धति का उपयोग आज का बीजगणित भी निश्चित रूप से करता है। उदाहरणार्थ यदि क&amp;lt;sup&amp;gt;2&amp;lt;/sup&amp;gt;+2क=24 इस समीकरण में अज्ञात क का मूल्य जानना होगा, तो प्रथमत: दोनों ओर संख्या 1 जोड़ देते हैं (अध्यारोप) जिससे दोनों पक्ष पूर्ण वर्ग का रूप धारण कर लेते हैं और अंत में आरोपित संख्या को दोनों ओर से निकाल देना पड़ता है, तब अज्ञात क का मूल्य 4 निकल आता है।&amp;lt;ref name=&amp;quot;aa&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |url=http://bharatkhoj.org/india/%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6 |title=अध्यारोपापवाद |accessmonthday= 26 सितम्बर |accessyear=2015 |last= |first= |authorlink= |format= |publisher=भारतखोज |language=हिंदी }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
समीकरण की पूरी प्रक्रिया इस प्रकार होगी-&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
क&amp;lt;sup&amp;gt;2&amp;lt;/sup&amp;gt;+2क=24&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
इसलिये क&amp;lt;sup&amp;gt;2&amp;lt;/sup&amp;gt;+2क+1=24+1(अध्यारोप)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
अर्थात्‌ (क+1)&amp;lt;sup&amp;gt;2&amp;lt;/sup&amp;gt;= (5)&amp;lt;sup&amp;gt;2&amp;lt;/sup&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
अत: (क+1) = 5&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
अतएव (क+1) -1= (5) -1(अपवाद)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
इसलिये क= 4&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1|माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}           &lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Category:हिन्दू दर्शन]][[Category:हिन्दू धर्म]][[Category:हिन्दू धर्म कोश]][[Category:हिन्दी विश्वकोश]][[Category:दर्शन कोश]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;br /&gt;
__NOTOC__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%A8&amp;diff=627420</id>
		<title>साँचा:स्वतंत्र लेखन</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE:%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%E0%A4%A8&amp;diff=627420"/>
		<updated>2018-05-04T13:22:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&amp;lt;h4&amp;gt;भारतकोश पर स्वतंत्र लेखन&amp;lt;/h4&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;div class=&amp;quot;hamariaapki-new headbg34&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
* [[प्रशासनिक हिन्दी का विकास -डॉ. नारायणदत्त पालीवाल]]&lt;br /&gt;
* [[हिन्दी का अंतर्राष्ट्रीय परिप्रेक्ष्य -बच्चूप्रसाद सिंह]]&lt;br /&gt;
* [[देवनागरी -देवीशंकर द्विवेदी]]&lt;br /&gt;
* [[मूढ़ीवाला -सरस्वती प्रसाद]]&lt;br /&gt;
* [[परंपरा और स्वतंत्रता (यात्रा साहित्य)]]&lt;br /&gt;
&amp;lt;div align=&amp;quot;right&amp;quot;&amp;gt;''[[:श्रेणी:स्वतंत्र लेखन|सभी लेख पढ़ें...]]''&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;/div&amp;gt;&lt;br /&gt;
&amp;lt;noinclude&amp;gt;[[Category:मुखपृष्ठ के साँचे]]&amp;lt;/noinclude&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0&amp;diff=627404</id>
		<title>अमरेंद्र पुर</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0&amp;diff=627404"/>
		<updated>2018-05-04T12:22:09Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: अमरेन्द्रपुर को अनुप्रेषित&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;#REDIRECT [[अमरेन्द्रपुर]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%90%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6&amp;diff=627395</id>
		<title>श्रेणी:भारतीय ऐतिहासिक स्थल कोश</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%90%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6&amp;diff=627395"/>
		<updated>2018-05-04T11:48:33Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: 'Category:व्यवस्थापन __HIDDENCAT__' के साथ नया पृष्ठ बनाया&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[Category:व्यवस्थापन]]&lt;br /&gt;
__HIDDENCAT__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%BE&amp;diff=627381</id>
		<title>अहरौरा</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%BE&amp;diff=627381"/>
		<updated>2018-05-04T11:02:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''अहरौरा''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[मिर्ज़ापुर ज़िला|मिर्ज़ापुर ज़िले]] में स्थित है। यहाँ पर अहरौरा बाँध के समीप एक पहाड़ी पर स्थित शिला पर [[अशोक]] का लघु [[अशोक के शिलालेख|शिलालेख]] उत्कीर्ण हैं।&lt;br /&gt;
==संक्षिप्त परिचय==&lt;br /&gt;
*इसा शिला की खोज [[1961]] ई. में प्रोफ़ेसर गो.रा. शर्मा ने की थी। मिराशी ने इसे सम्पादित किया था।&lt;br /&gt;
*उत्तर प्रदेश से मिलने वाला यह प्रथम लघु [[शिलालेख]] था।&lt;br /&gt;
*यह लेख [[सहसराम]] व [[बैराठ]] के लघु शिलालेख से मिलता जुलता है, सिवाय अंतिम पंक्ति के।&lt;br /&gt;
*यह लेख काफ़ी घिसा-पिटा एवं अस्पष्ट है।&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book | last =जैन | first =डॉ.हुकम चंद| title =भारतीय ऐतिहासिक स्थल कोश| edition = | publisher =जैन प्रकाशन मंदिर| location = जयपुर | language =हिंदी | pages =20| chapter =}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार= |प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1 |माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{अशोक}}{{उत्तर प्रदेश के ऐतिहासिक स्थान}}&lt;br /&gt;
{{उत्तर प्रदेश के नगर}}&lt;br /&gt;
[[Category:उत्तर_प्रदेश_के_ऐतिहासिक_स्थान]][[Category:इतिहास_कोश]][[Category:ऐतिहासिक_स्थान_कोश]][[Category:अशोक]]&lt;br /&gt;
[[Category:उत्तर_प्रदेश]][[Category:भारतीय ऐतिहासिक स्थल कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:उत्तर_प्रदेश_के_नगर]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;diff=627356</id>
		<title>अशोकवाटिका</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;diff=627356"/>
		<updated>2018-05-04T09:43:15Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;[[चित्र:Sita-Hanuman-Milan.jpg|thumb|300px|अशोकवाटिका में [[हनुमान]] की [[सीता|सीता जी]] से भेंट]]&lt;br /&gt;
'''अशोकवाटिका''' प्राचीन राजाओं के भवन के समीप की विशेष वाटिका कहलाती थी। इसका एक दूसरा नाम 'प्रमदावन' भी था। [[रामायण|वाल्मीकि रामायण]] के अनुसार [[लंका]] में स्थित एक सुंदर उद्यान था जिसमें [[रावण]] ने [[सीता]] को बंदी बनाकर रखा था- &lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;'अशोकवनिकामध्ये मैथिलीं नीयतामिति, &lt;br /&gt;
तत्रेयं रक्ष्यतां गूढं युष्माभि: परिवारिता।'&amp;lt;ref&amp;gt;[[अरण्य काण्ड वा. रा.]] 56, 30&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/poem&amp;gt; &lt;br /&gt;
[[अरण्य काण्ड वा. रा.|अरण्य काण्ड]]&amp;lt;ref&amp;gt;अरण्य काण्ड वा. रा. 55&amp;lt;/ref&amp;gt; से ज्ञात होता है कि रावण पहले सीता को अपने राज प्रासाद में लाया था और वहीं रखना चाहता था। किंतु सीता की अडिगता तथा अपने प्रति उसका तिरस्कारभाव देखकर उसे धीरे-धीरे मना लेने के लिए प्रासाद से कुछ दूर अशोकवाटिका में कैद कर दिया था। सुंदर कांड&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदर कांड 18&amp;lt;/ref&amp;gt; में अशोकवाटिका का सुंदर वर्णन है- &lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;'तां नगैर्विविधैर्जुष्टां सर्वपुष्पफलोपगै:, &lt;br /&gt;
वृतां पुष्करिणीभिश्च नानापुष्पोपशोभिताम्। &lt;br /&gt;
सदा मत्तैश्च विहगैर्विचित्रां परमाद्भुतै: ईहामृगैश्च विविधैर्वृता दृष्टिमनोहरै:। &lt;br /&gt;
वीथी: संप्रेक्षमाणश्च मणिकांचनातोरणाम् नानामृगगणाकीर्णां फलै: प्रपतितैर्वृताम्, &lt;br /&gt;
अशोकवनिकामेव प्राविवशत्संततद्रुमाम्।'&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदर कांड 18, 6-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/poem&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[अध्यात्म रामायण]] में भी [[सीता]] का अशोकवनिका या अशोकविपिन में रखे जाने का उल्लेख है- &lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;'स्वान्त:पुरे रहस्ये तामशोकविपिने क्षिपत्,  &lt;br /&gt;
राक्षसीभि: परिवृतां मातृबुद्धयान्वपालयत्।'&amp;lt;ref&amp;gt;[[अरण्य काण्ड वा. रा.]] 7, 65&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/poem&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[वाल्मीकि]] ने सुंदर कांड&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदर कांड 3,71&amp;lt;/ref&amp;gt; में [[हनुमान]] द्वारा अशोकवाटिका के उजाड़े जाने का वर्णन है- &lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;'इतिनिश्चित्य मनसा वृक्षखंडान्महाबल:, &lt;br /&gt;
उत्पाट्याशोकवनिकां निवृक्षामकरोत् क्षणात्।'&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदर कांड 3, 71&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/poem&amp;gt;&lt;br /&gt;
अशोकवाटिका में [[हनुमान]] ने साल, [[अशोक वृक्ष|अशोक]], चंपक, उद्दालक, नांग, आम्र तथा कपिमुख नामक वृक्षों को देखा था। उन्होंने एक शीशम के वृक्ष पर चढ़ कर प्रथम बार सीता को देखा था-&lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;'सुपुष्पिताग्रानरुचिरांस्तरुणांकुरपल्लवान्, &lt;br /&gt;
तामारुह्य महावेग: शिंशपापर्णसंवृताम्।&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदर कांड 14, 14&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/poem&amp;gt; &lt;br /&gt;
इसी वृक्ष के नीचे उन्होंने सीता से भेंट की थी।&amp;lt;ref&amp;gt;देखें अध्यात्म रामायण सुंदर कांड 3, 14- 'शनैरशोक वनिकां विचिन्वञ् शिंशपातरुम्, अद्राक्षं जानकीमत्र शोचयन्तीं दु:खसंप्लुताम्' &amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;पुस्तक- ऐतिहासिक स्थानावली | लेखक- विजयेन्द्र कुमार माथुर | पृष्ठ संख्या- 49&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{लेख प्रगति|आधार=|प्रारम्भिक=प्रारम्भिक1|माध्यमिक= |पूर्णता= |शोध= }}&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{रामायण}}&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थानावली]]&lt;br /&gt;
[[Category:रामायण]][[Category:पौराणिक कोश]][[Category:पौराणिक स्थान]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;diff=627355</id>
		<title>अशोकवनिका</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;diff=627355"/>
		<updated>2018-05-04T09:40:15Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''अशोकवनिका''' को [[अशोकवाटिका]] भी कहा जाता है। [[रामायण|वाल्मीकि रामायण]] के अनुसार [[लंका]] में स्थित एक सुंदर उद्यान था जिसमें [[रावण]] ने [[सीता]] को बंदी बनाकर रखा था- &lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;'अशोकवनिकामध्ये मैथिलीं नीयतामिति, &lt;br /&gt;
तत्रेयं रक्ष्यतां गूढं युष्माभि: परिवारिता।'&amp;lt;ref&amp;gt;[[अरण्य काण्ड वा. रा.]] 56, 30&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/poem&amp;gt; &lt;br /&gt;
[[अरण्य काण्ड वा. रा.|अरण्य काण्ड]]&amp;lt;ref&amp;gt;अरण्य काण्ड वा. रा. 55&amp;lt;/ref&amp;gt; से ज्ञात होता है कि रावण पहले सीता को अपने राज प्रासाद में लाया था और वहीं रखना चाहता था। किंतु सीता की अडिगता तथा अपने प्रति उसका तिरस्कारभाव देखकर उसे धीरे-धीरे मना लेने के लिए प्रासाद से कुछ दूर अशोकवाटिका में कैद कर दिया था। सुंदर कांड&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदर कांड 18&amp;lt;/ref&amp;gt; में अशोकवाटिका का सुंदर वर्णन है- &lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;'तां नगैर्विविधैर्जुष्टां सर्वपुष्पफलोपगै:, &lt;br /&gt;
वृतां पुष्करिणीभिश्च नानापुष्पोपशोभिताम्। &lt;br /&gt;
सदा मत्तैश्च विहगैर्विचित्रां परमाद्भुतै: ईहामृगैश्च विविधैर्वृता दृष्टिमनोहरै:। &lt;br /&gt;
वीथी: संप्रेक्षमाणश्च मणिकांचनातोरणाम् नानामृगगणाकीर्णां फलै: प्रपतितैर्वृताम्, &lt;br /&gt;
अशोकवनिकामेव प्राविवशत्संततद्रुमाम्।'&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदर कांड 18, 6-9&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/poem&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[अध्यात्म रामायण]] में भी [[सीता]] का अशोकवनिका या अशोकविपिन में रखे जाने का उल्लेख है- &lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;'स्वान्त:पुरे रहस्ये तामशोकविपिने क्षिपत्,  &lt;br /&gt;
राक्षसीभि: परिवृतां मातृबुद्धयान्वपालयत्।'&amp;lt;ref&amp;gt;[[अरण्य काण्ड वा. रा.]] 7, 65&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/poem&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[वाल्मीकि]] ने सुंदर कांड&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदर कांड 3,71&amp;lt;/ref&amp;gt; में [[हनुमान]] द्वारा अशोकवाटिका के उजाड़े जाने का वर्णन है- &lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;'इतिनिश्चित्य मनसा वृक्षखंडान्महाबल:, &lt;br /&gt;
उत्पाट्याशोकवनिकां निवृक्षामकरोत् क्षणात्।'&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदर कांड 3, 71&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/poem&amp;gt;&lt;br /&gt;
अशोकवाटिका में [[हनुमान]] ने साल, [[अशोक वृक्ष|अशोक]], चंपक, उद्दालक, नांग, आम्र तथा कपिमुख नामक वृक्षों को देखा था। उन्होंने एक शीशम के वृक्ष पर चढ़ कर प्रथम बार सीता को देखा था-&lt;br /&gt;
&amp;lt;poem&amp;gt;'सुपुष्पिताग्रानरुचिरांस्तरुणांकुरपल्लवान्, &lt;br /&gt;
तामारुह्य महावेग: शिंशपापर्णसंवृताम्।&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदर कांड 14, 14&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;/poem&amp;gt; &lt;br /&gt;
इसी वृक्ष के नीचे उन्होंने सीता से भेंट की थी।&amp;lt;ref&amp;gt;देखें अध्यात्म रामायण सुंदर कांड 3, 14- 'शनैरशोक वनिकां विचिन्वञ् शिंशपातरुम्, अद्राक्षं जानकीमत्र शोचयन्तीं दु:खसंप्लुताम्' &amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;पुस्तक- ऐतिहासिक स्थानावली | लेखक- विजयेन्द्र कुमार माथुर | पृष्ठ संख्या- 49 &amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{point}} अधिक जानकारी के लिए देखें:- [[अशोकवाटिका]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{रामायण}}&lt;br /&gt;
[[Category:रामायण]]&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थान कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:पौराणिक कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थानावली]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;diff=627351</id>
		<title>अशोकवनिका</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://bharatdiscovery.org/w/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE&amp;diff=627351"/>
		<updated>2018-05-04T08:08:33Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;गोविन्द राम: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;'''अशोकवनिका''' को [[अशोकवाटिका]] भी कहा जाता है। [[वाल्मीकि]] की [[रामायण]] के अनुसार [[लंका]] में स्थित एक सुंदर उद्यान था, जिसमें [[रावण]] ने [[सीता]] को बंदी बनाकर रखा था- 'अशोकवनिकामध्ये मैथिली नियतामिति, तत्रेय रक्ष्यतां गूढं युष्माभिः परिवारिता'&amp;lt;ref&amp;gt;अरण्य काण्ड 56,30&amp;lt;/ref&amp;gt;। &lt;br /&gt;
[[अरण्य काण्ड वा. रा.|अरण्य काण्ड]] 55 से ज्ञात होता है कि रावण पहले सीता को अपने राजप्रासाद में लाया था और वहीं रखना चाहता था किंतु सीता की अडिगता तथा अपने प्रति उसका तिरस्कार भाव देखकर उसे धीर-धीरे मना लेने के लिये प्रासाद से कुछ दूर अशोकवनिका में कैद कर दिया था। [[सुन्दर काण्ड वा. रा.|सुन्दर काण्ड]] 18 में अशोकवनिका का सुंदर वर्णन है- 'तां नगैर्विविधैर्जुष्टां सर्व्पुष्पफलोपगैः, वृतां पुष्करिणीभिश्च नानापुष्पोपशोभिताम्। वीथीः सम्प्रेक्षमाणश्च मणिकांचनातोरणाम्  नानामृगमणाकीर्णा फलैः प्रपतितैवृताम्, अशोकवनिकामेव प्राविवश्त्सततद्रुमाम्,&amp;lt;ref&amp;gt;[[सुन्दर काण्ड वा. रा.|सुन्दर काण्ड]], 18, 6-9&amp;lt;/ref&amp;gt;। अध्यात्मरामायण में भी सीता का अशोकवनिका या अशोकविपिन में रखे जाने का उल्लेख है- 'स्वांतःपुरे रहस्ये तामशोकविपिने क्षिपत्, राक्ष्सीभिः परिवृतां मातृबुद्धयांवपालयत्' &amp;lt;ref&amp;gt;अरण्य काण्ड, 7,65&amp;lt;/ref&amp;gt;। वाल्मीकि ने सुंदरकाण्ड 3, 71 में [[हनुमान]] द्वारा अशोकवनिका के उजाड़े जाने का वर्णन किया है- 'इतिनिशिचत्य मनसा वृक्षखंडान्महाबलः, उत्पाट्याशोकवनिकां निवृक्षामकरोत् क्षणात्'&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदरकाण्ड 3,71&amp;lt;/ref&amp;gt;। अशोकवनिका में हनुमान ने [[साल]], अशोक, चम्पक, [[उद्दालक]], [[नाग]], आम्र तथा कपिमुख नामक वृक्षों को देखा था। उन्होंने एक [[शीशम]] के वृक्ष पर चढ कर प्रथम बार सीता को देखा था- 'सुपुष्पिताग्रांरुचिरांस्तरुणांकुरपल्लवांन्, तामारूह्य महावेकः शिशपापर्णसंवृताम्-'&amp;lt;ref&amp;gt;सुंदरकाण्ड 14,41&amp;lt;/ref&amp;gt;। इसी वृक्ष के नीचे उन्होंने सीता से भेंट की थी।&amp;lt;ref&amp;gt;पुस्तक- ऐतिहासिक स्थानावली | लेखक- विजयेन्द्र कुमार माथुर | पृष्ठ संख्या- 49 &amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{point}} अधिक जानकारी के लिए देखें:- [[अशोकवाटिका]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==टीका टिप्पणी और संदर्भ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;references/&amp;gt;&lt;br /&gt;
==बाहरी कड़ियाँ==&lt;br /&gt;
==संबंधित लेख==&lt;br /&gt;
{{रामायण}}&lt;br /&gt;
[[Category:रामायण]]&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थान कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:पौराणिक कोश]]&lt;br /&gt;
[[Category:ऐतिहासिक स्थानावली]]&lt;br /&gt;
__INDEX__&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>गोविन्द राम</name></author>
	</entry>
</feed>